3 bài viết về Tiểu thuyết “THỊ LỘ CHÍNH DANH”

ThiLoVỚI THỊ LỘ CHÍNH DANH” Nhà văn Võ Khắc Nghiêm bước qua một thách thức lớn

Nhà thơ NGUYỄN QUANG THIỀU

Việc chọn Thị Lộ làm nhân vật chính cho cuốn tiểu thuyết dày 472 trang khổ 14,5×20,5 là một thách thức không nhỏ đối với nhà văn Võ Khăc Nghiêm. Bởi tư liệu về Thị Lộ được sử sách ghi lại không nhiều và có không ít những điểm về cuộc đời bà chưa thống nhất và có những tình tiết mơ hồ ,thậm chí hoang đường , ác độc… Bởi quan niệm và cách đọc các tác phẩm văn học về đề tài lịch cử còn rất nhiều giới hạn và không ít bảo thủ. Chính vậy mà lâu nay, các tác phẩm về đề tài lịch sử và đặc biệt về các nhân vật lịch sử có thể tạo ra được phần nào không khí của một giai đoạn lịch sử hoặc một sự kiện lịch sử mà nhân vật ấy tham dự, chứ ít tạo ra được nhân vật một cách sống động mà người đọc có thể cảm nhận được từng hơi thở của nhân vật đó mà từ đấy cảm nhận được hơi thở của thời đại nhân vật đã sống.

Cho dù thấu hiểu vẫn đề đó, nhưng nhà văn Võ Khắc Nghiêm đã tự đặt ra thách thức  cho chính mình và có thể nói ông đã bước qua được thách thức ấy .

Xưa nay, Thị Lộ xuất hiện trong chính sử cũng như trong các tác phẩm văn học như một nhân vật phụ trong sự nghiệp và trong cả bi kịch của Đại thi hào Nguyễn Trãi và trong cái triều đại mà bà đã sống. Nhưng nhà văn Võ Khắc Nghiêm đã chọn bà là nhân vật chính ở trong trung tâm của câu chuyện lịch sử này.  Bởi ông đã nhìn thấy con người và vị trí của Thị Lộ có tầm quan trọng hơn những gì mà chúng ta đã thấy. Nhà văn Võ Khắc Nghiêm vừa tách Thị Lộ ra để làm cho chân dung bà sáng tỏ và trọn vẹn hơn nhưng đồng thời cũng vừa đặt bà vào trung tâm của mọi biến cố quan trọng nhất của thời đại ấy.

Nhà văn Võ Khắc Nghiêm đã chuẩn bị đầy đủ những gì cần thiết nhất như nguồn gốc, văn hóa, nhan sắc, tâm hồn, chí khí….cho Thị Lộ để bà sinh ra, lớn lên và hòa vào triều đại của bà. Tất cả những chuẩn bị ấy vừa logic vừa đầy sáng tạo. Nhà văn không phải là người sao chép lại lịch sử mà là người làm cho lịch sử hiện ra trong một ánh sáng mới, sâu sắc và rộng lớn hơn.

Có những chi tiết trong tiểu thuyết sẽ làm không ít bạn đọc “choáng váng” như cảnh Nguyễn Trãi và Thị Lộ ái ân. Nếu không có một cái nhìn logic, chúng ta sẽ dễ dị ứng với những chi tiết như thế. Nhưng ở đây, nhà văn Võ Khắc Nghiêm chỉ muốn nói đến một thái độ sống mãnh liệt, hết mình và đến tận cùng của nhân vật. Chính chi tiết ấy là một trong những chi tiết khởi đầu đã cho tôi tập trung theo dõi toàn bộ cuộc đời của Thị Lộ sau này. Nó cho thấy con người Thị Lộ là một người phụ nữ nhan sắc, hiểu biết, sắc sảo, yêu thương và đầy chí khí. Chỉ là một con người với những phẩm chất như vậy, bà mới có thể đồng hành cùng nhà chính trị, nhà quân sự, nhà thơ xuất chúng Nguyễn Trãi với muôn vàn biến cố, thăng trầm và không một thách thức hay đe dọa nào có thể làm bà gục ngã.

 Qua chính con người Thị Lộ – một Thị Lộ của sáng tạo văn chương trên trục chính của sự thật lịch sử – nhà văn Võ Khắc Nghiêm đã làm cho những sáng tối, những đúng sai, những bi hài của triều đại ấy lần lượt hiện ra để chúng ta thêm một lần nữa nhìn về quá khứ mà soi rọi cho những bước chân tương lai của mình.

Hà Nội cuối Thu 2015                         NQT

________
* Nhà Xuất bản Hội Nhà Văn -2015

*                                             

GÁI QUÊ GIỮA CUNG ĐÌNH

TRẦN NINH HỒ

Cách đây gần chục năm, khi Võ Khắc Nghiêm nói,  sẽ cho ra đời một tiểu thuyết lịch sử chừng  năm trăm trang khổ, tôi không khỏi hồi hộp. Là bạn đọc và bạn viết nhiều năm với Võ Khắc Nghiêm, trước những thành công vào loại hàng đầu của anh về vùng mỏ qua hàng chục tập tiểu thuyết và truyện ngắn, bút ký, tản văn, tôi buột miệng hỏi: “Anh định viết về giai đoạn nào, thế hệ nào ở vùng than?”. “Không phải ở vùng than đâu mà ở… cạnh đó! Chí Linh, Thái Bình, Thăng Long và gần như ở khắp mọi vùng thuộc phía Bắc Việt Nam!”. “Chà! Nhưng mà ở thời nào của lịch sử? Viết về ai?”. Nghe cái giọng chất chưởng hay đùa của Võ Khắc Nghiêm, tôi càng hồi hộp. Võ Khắc Nghiêm đủng đỉnh – Về Nguyễn Trãi, nhưng lại không phải là nhân vật chính! Nguyễn Trãi là nho sĩ, đại thi hào, đại mưu lược gia… Tất cả những điều đó, dường như ai cũng biết, ai cũng dễ phần nhất trí… Nhân vật chính của tớ là Nguyễn Thị Lộ!“. “Bà Lộ? Tôi không giấu nổi sự kinh ngạc – Người tình và sau đó là vợ thứ ba của Nguyễn Trãi? Hơn một nửa đời bà, từ khi 16 tuổi đến khi mất vào tuổi bốn mươi cùng gia tộc Nguyễn Trãi trong vụ án oan nghiệt Lệ Chi Viên, thì hầu hết là thuộc phần giai thoại về Nguyễn Trãi. Bà đâu phải là Lữ Hậu, Võ Tắc thiên, Từ Hy, Hai Bà Trưng, Triệu Trinh Nương… hay Cơlêôpác. Đấy là những người đàn bà của dọc ngang chính sử, đứng đầu những vương triều hay những cuộc khởi nghĩa lớn!… Còn bà Lộ của ông? Bước khỏi những giai thoại về Nguyễn Trãi của một người đàn bà đẹp bán chiếu gon; một bà Tiệp dư dạy một chút chữ nghĩa, một chút lễ nghi cho các cung phi… bà có vai trò gì trong chính sử? Đấy là chưa kể, thuở đương thời, bà Lộ còn là nhân vật của một… ma – thoại! Kiếp trước bà là rắn – một con vật nguy hiểm, độc địa – bị gia nhân Nguyễn Trãi khi dọn rừng làm nhà vô ý chặt đứt đuôi. Rắn đã bò lên nóc nhà nhỏ máu thấm qua ba lần giấy vào sách của ông, báo hiệu cuối đời ông sẽ bị tru di tam tộc!…”. “Tớ biết! – Võ Khắc Nghiêm lúc này không cười cợt nữa mà tỏ ra rất nghiêm trang – Nhưng qua nhiều tư liệu và giai thoại, với cương vị thấp bé trong triều, nhưng bằng sự mẫn tiệp, sâu sắc một cách giản dị, minh triết của trí tuệ nhân gian, bà đã trở thành một sự bổ sung không nhỏ cho người chồng đại thần, uyên bác, tế thế kinh bang là Nguyễn Trãi… Giữa một vương triều sau khi thắng giặc ngoại xâm, lại vấp vào không ít những ngổn ngang của hậu chiến; những danh tướng, danh thần như Nguyễn Trãi, Trần Nguyên Hãn, Đinh Liệt, Nguyễn Xí, Lê Tư Tề, Lưu Nhân Chú… và cả Bình Định vương Lê Lợi nữa, sẽ giải quyết ra sao? Liệu có còn cần đến sự sâu sắc, giản dị, mộc mạc của trí tuệ nhân gian? Bà Lộ dường như khá tiêu biểu cho vai trò lịch sử này với những ngày cùng chồng nơi cung cấm! Không dễ gì giữa triều đình nhà Lê lắm quan võ , quan văn lừng lẫy chiến công lại phải chấp nhận một nàng gái quê không bằng cấp làm Lễ Nghi Học  Sĩ. Thị Lộ dạy được vua Lê Thái Tông chăm chỉ đèn sách học hành, lại giúp vua nhiều ý kiến sửa trị nước !như sử gia, tiến sĩ Vũ Quỳnh khẳng định trong Đại Việt Thông Giám , Thông Khảo . Xin thưa , không phải vị tể tướng nào cũng có thể giúp vua sửa trị nước được như Thị Lộ  … ”

“ Chà!” tôi đã thầm reo lên trước ý tưởng này của tác giả. Nhưng không phải không còn ít nhiều ngờ vực!

*

Mấy năm đã qua, không thấy Võ Khắc Nghiêm nói gì đến cuốn sách nữa, tôi cho rằng, mặc dầu có ý tưởng hay, nhưng chưa chắc anh đã thực hiện được bởi không ít những nghi vấn trước khá nhiều những sự thật lịch sử khiến người viết khó vượt qua, dù là  tiểu thuyết được quyền hư cấu …

Nhưng rồi với 472 trang khổ 14,5 x 20,5 – Tiểu thuyết “Thị Lộ” – đã ra đời gồm 16 chương, kể cả “Vĩ thanh”.

Tôi đã đón đọc ngay. Tuy vậy, xin thú thật là với một tâm trạng của một bạn đọc, bạn viết thân thiết, không ít chất “động viên”!

Nhưng không phải! Tôi đã bị cuốn hút thật sự trước sự sinh động, đầy nghiêm trang, nhưng cũng đầy dân dã của vương triều… áo vải Bình Định Vương Lê Lợi, từ chốn Lam Sơn… cùng cốc!

Quả thật đã có một Nguyễn Trãi trầm tĩnh, sâu sắc mà hào hoa. Một Trần Nguyên Hãn khí phách, cương trực, hào sảng. Rồi những đại công thần biến chất lộng quyền, độc ác đến khó mà tưởng tượng nổi khi vừa mấy chục trang sách trước đó, ta còn thấy họ đi lại, xông pha như mọi danh thần, danh tướng nơi trận mạc và ở cả những cánh rừng nơi căn cứ của cuộc khởi nghĩa như Lê Sát, Lê Ngân, Phạm Vấn, Trịnh Hoàng Bá…

Đặc biệt là Nguyễn Thị Lộ. Chúng ta gặp bà ở mọi tình huống: Khi bán chiếu giữa chợ Kinh kỳ. Khi đi cùng Nguyễn Trãi bình thơ Đường, thơ Tống và cả thơ “Chiếu gon” mà Thượng thư Hoàng Phúc – một mưu sĩ thâm trầm quỷ quyệt – cầm đầu đội quân Minh hàng chục vạn xâm chiếm nước ta cũng phải nể phục. Khi thì ở giữa những hoàng hậu, cung phi sang trọng, quyền hành, đài các. Chính bà Lộ đánh giá cao giá trị của hoàng hậu Bạch Ngọc và công chúa Huy Chân lưu lạc còn sót lại từ vương triều Trần. Cũng chính bà đã sớm nhận ra phẩm hạnh từ thời thiếu nữ của Ngọc Dao để giáo dưỡng và bảo vệ đến cùng, gây dựng nên một hoàng thái hậu nhân đức, Người đã sinh thành vị Hoàng đế vĩ đại Lê Thánh Tông…

Bà cũng luôn luôn phải đối diện với những lộng thần, tham quan đầy những mưu gian, kế hiểm để bảo vệ Nguyễn Trãi, chồng bà và cả những công thần chính trực . Bà đã dũng cảm, mưu lược cứu mẹ con Ngọc Dao thoát khỏi án tử do Hoàng Hậu Thị Anh vu khống độc địa .

Lịch thiệp, sâu sắc một cách giản dị, vì biết học hành một cách tinh lọc giữa cõi nhân gian. Đấy phải chăng là sức mạnh tiềm ẩn lớn lao ở một người đàn bà mảnh mai, duyên dáng, cương nghị đã góp phần trừ gian, hướng thiện cho cả các bậc vương giả, đại thần, khanh tướng lương đống triều đình?…

Là một người như thế và chỉ là đàn bà thôi, với cương vị “gia sư” nơi cung cấm, mà có lúc Lê Thái Tổ, đã nói đùa, khi muốn phong nàng đến hàng đại phu, học sĩ, thượng thư . Các vương hầu, công khanh cũng rất hay nói đùa với người đàn bà này là những “mô-típ” nhiều ý vị của cuốn sách. Nó hé cho ta thấy một cách… làm chính trị rất ít chính trị, đấy là tính cách của quyền – lực – phái – nữ của người Việt chăng?

Tất nhiên chúng ta sẽ còn những đòi hỏi trước tiểu thuyết này, nhất là khi đối chiếu với những yêu cầu của tiểu thuyết hiện đại; những tư liệu cần phải khảo sát thêm để dùng cho đắc địa hơn, thuyết phục hơn…

Nhưng với ý tưởng như tác giả đã tâm sự trước khi đặt bút viết về một thứ “nữ hoàng không ngai” để biểu dương cốt cách của một người con gái Việt đã khiến tôi yêu quí cuốn tiểu thuyết này như yêu quí người con gái Việt tự nhiên, hồn hậu, nhiều tinh tế, lịch lãm, đã lớn lên từ giữa cõi nhân gian…

Sau khi hoàn thành tiểu thuyết Thị Lộ, Võ Khắc Nghiêm lại say sưa viết tiểu thuyết Tà Khí với chất liệu vừa hiện thực vừa hiện sinh, có phần huyền ảo như muốn dấn thân vào thử nghiệm một cách thể hiện mới lạ. Võ Khắc Nghiêm tâm sự :  “ Dù lực bất tòng tâm thì cũng cố khơi mạch sống văn chương đích thực của thế kỷ bùng nổ thông tin và hội nhập toàn cầu.”

Hà Nội, cuối hạ 2015
T.N.H.

*

VÕ KHẮC NGHIÊM VÀ PHÉP GIẢI HUYỀN THOẠI TRONG TIỂU THUYẾT “THỊ LỘ CHÍNH DANH” 

TRẦN HUY QUANG

Lúc đầu Võ Khắc Nghiêm đặt tên cho tiểu thuyết của mình là Thị Lộ Chính Danh, bởi vì trong thời buổi nhiều nhân danh mà thiếu vắng chính danh thì tên này là một gợi ý. Nhưng rồi ông lại lấy cái tên đặc trưng và cũng là giản dị nhất là Thị Lộ, một cái tên gắn liền với một bi kịch lớn, vừa là huyền thoại vừa là lịch sử, mang tên Lệ Chi viên. Nhưng vì giấy phép xuất bản đã cấp nên bản in đầu này vẫn phải để là Thị Lộ Chính Danh.

Tôi thich tiểu thuyết Thị Lộ bởi vì cuốn sách này mang tính chất mới mẻ, đó là PHÉP GIẢI HUYỀN THOẠI, chiêu tuyết cho Thị Lộ . Nguyễn Trãi được cả thế giới giải oan, nhưng Nguyễn Thị Lộ thì chưa ai làm cho nàng điều này sâu sắc, đầy đủ .

Thị Lộ của Võ Khắc Nghiêm là một Thị Lộ tài sắc, Thị Lộ chính khách, nhưng trên hết và cuối cùng là một Thị Lộ kẻ sỹ, một trí thức của nước Việt mang màu sắc Võ Khắc Nghiêm.

Tầng lớp trí thức thời khởi nghiệp của nhà Lê “như lá mùa thu”, tiêu biểu là Nguyễn Trãi, đã góp công lớn đánh giặc, đưa lê Lợi lên ngai vàng. Và Thị Lộ, học sỹ dạy vua từ những việc nhỏ của phép trị nước, chăn dân với lòng nhân ái như một hằng số. Rồi nàng và chồng, giúp vua san định văn hiến thi thư lễ nhạc của một triều đại mà vua mới “rũ bùn” ngồi lên ngai vàng để thể hiện quyền lực mà bấy giờ không phải với bên ngoài mà là bên trong. Quyền lực cốt lõi là duy trì quyền lực, mà muốn duy trì quyên lực thì giai cấp thống trị thường chọn sự ổn định. Kẻ sỹ vốn không bao giờ bằng lòng với hiện tại, luôn chọn sự tiến bộ cho đất nước. Lê Lợi nằm gai nếm mật 20 năm, chân mạng đế vương mà phải giết hai mươi mấy công thần để loại bỏ nguy cơ, huống hồ những kẻ tiều phu, thảo khấu vừa được khoác áo nhất phẩm, nhị phẩm, tam phẩm… thì sự tàn bạo sẽ không có giới hạn.

Cho dù Thị Lộ với tư cách là một kẻ sỹ, đã giúp vua diệt trừ được hai kẻ phụ chính lộng quyền, tàn bạo, giúp vua “làm mới triều đình”, nhưng lại không thể đương đầu nổi mưu kế cùng đường của ả hoàng hậu do chính nàng dạy bảo, nâng đỡ chỉ vì một chút lưỡng lự đầy nhân ái .

Cuộc hôn phối giữa quyền lực và trí thức kết thúc bằng thảm án Lệ Chi Viên mà lỗi chính là sự ngô nghê của thời đại, đến nỗi ngòi bút của nhà chép sử cũng bị bẻ cong với những dòng ác độc .

Nguyễn Trãi , Nguyễn Thị Lộ và vị vua trẻ đầy nhiệt huyết đều chết bởi quyền lực mà mình góp công xây dựng nên . Dẫu vậy, họ vẫn cứu được mẹ con một vị Vua Thánh và để lại nền móng hưng thịnh và làm nên một giai đoạn hoàng kim cho đất nước tự chủ suốt gần 400 năm thời Hậu Lê.

Nhân vật Nguyễn Trãi của Võ Khắc Nghiêm tuy là một vĩ nhân, thông thiên kinh vạn quyển nhưng vẫn ngây thơ, khi vương triều đã có mầm loạn mà ông còn muốn níu kéo một sự ổn định giả tạo, chính sự ổn định ấy đã dung dưỡng cho sự tàn độc trưởng thành và Nguyễn Trãi rơi đầu vì khát vọng nhân nghĩa ngây thơ của mình.

Võ Khắc Nghiêm đã dùng thủ pháp kịch sân khấu và điện ảnh vốn là thế mạnh của ông, khi không cần thì nhịp điệu nhanh, với một lối trần thuật khúc chiết kiệm lời, để khi cần, sẽ dồn nén tập trung vào tình huống nghệ thuật -đối kháng, một mất một còn của nhân vật hoặc trường đoạn dạy vua- Đó là thủ pháp bóc tách từng lớp huyền thoại như bóc tách từng lớp giấy bọc của lịch sử, giúp ta nhìn lịch sử, tiếp cận lịch sử không bị một lớp sương mù huyền thoại được tạo ra bởi mục đích chính trị. Các huyền thoại xưa nay vốn được mặc định trong ý thức người dân từ khi mới sinh ra, tạo một lớp sương mù thần linh bí ẩn để sự thật lịch sử bị khúc xạ, thường là lớp người sau, trong vô thức cộng đồng không mấy khi chấp nhận sự thật lịch sử khi nó không giống như huyền thoại. Rất nhiều huyền thoại trong cuộc đời Lê Lợi, Nguyễn Trãi cũng như Thị Lộ được Võ Khắc Nghiêm lý giải theo cái nhìn biện chứng, giải huyền thoại. Tuy nhiên Võ Khắc Nghiêm không chú tâm và cũng không đi tới cùng ý tưởng giải huyền thoại lịch sử của mình, mà ông cuối cùng, đưa cuốn tiểu thuyết của mình đứng chênh vênh giữa giải huyền thoại và lịch sử, để rốt cuộc là cuộc hóa giải sự ác độc của quyền lực mà Nguyễn Thị Anh và phe nhóm hành sự bằng cái nhìn hiện sinh, coi đó là sản phẩm tất yếu của giai đoạn lịch sử cụ thể mà quyền lực là mục tiêu tranh giành, cũng là tất yếu, của các phe nhóm bao giờ cũng ở mức độ quyết liệt.

Thị Lộ là cuốn tiểu thuyết lịch sử, vừa là lịch sử vừa là giải huyền thoại, nó đi tìm một chân giá trị lịch sử với những nhân vật quen thuộc mà sống động đầy mới lạ của riêng Võ Khắc Nghiêm.  Đây là cuốn tiểu thuyết chân thật, hấp dẫn nhưng quan trọng nhất là nó đưa lại cho chúng ta những thông điệp tưởng như  còn hiện hữu trong cuộc sống đương đại.

Hà Nội 4-2015
T H Q

Advertisements

About hoingovanchuong

Nhà văn
Bài này đã được đăng trong 05.Phê bình-lý luận và được gắn thẻ , , , . Đánh dấu đường dẫn tĩnh.

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s