NGUYỄN NGỌC PHÚ BÌNH BÀI THƠ “MẸ TÔI”

(Nhân ngày Phụ nữ Việt Nam 20 tháng 10)

MẸ TÔI

Mẹ của nhà thơ Nguyễn Trọng Tạo - Ảnh: Nguyễn Đình Toán

Mẹ của nhà thơ Nguyễn Trọng Tạo – Ảnh: Nguyễn Đình Toán

Mẹ tôi dòng dõi nhà quê
Trầu cau từ thuở chưa về làm dâu
áo sồi nâu, mấn bùn nâu
Trắng trong dải yếm bắc cầu nên duyên

Cha tôi chẳng đỗ Trạng nguyên
Ông đồ hay chữ thường quên việc nhà
Mẹ tôi chẳng tiếng kêu ca
Hai tay đồng áng lợn gà nồi niêu

Chồng con duyên phận phải chiều
Ca dao ru lúa câu Kiều ru con
Gái trai bảy đứa vuông tròn
Chiến tranh mình mẹ ngóng con thờ chồng.

Bây giờ phố chật người đông
Đứa Nam đứa Bắc nâu sồng mẹ thăm
Tuổi già đi lại khó khăn
Thương con nhớ cháu đêm nằm chẳng yên.

Mẹ tôi tóc bạc răng đen
Nhớ thương xanh thắm một miền nhà quê.

(Nguyễn Trọng Tạo)

Lời bình của NGUYỄN NGỌC PHÚ 

Nhà thơ Nguyễn Trong Tạo, một người con miền đất xứ Nghệ viết về Mẹ – “Mẹ tôi”- Mẹ của nhà thơ nhưng cũng là bà mẹ Việt Nam tiêu biểu thật chân thật  và cảm động. Ở đây ngòi bút của thi sĩ đã hóa thân thành “nét cọ” tâm hồn thần kỳ của hội họa với thể thơ lục bát chân phương, bình dị của tấm lòng người con. Chỉ mười tám câu, chín cặp lục bát mà nhà thơ đã dựng lên chân dung cuộc đời của mẹ mình thật sinh động với các thần thái, thần sắc và thần tình. Người ký họa chân dung khó nhất là thần tình khi trực họa. Ở đây nhà thơ vẽ bằng trí tưởng tượng lưu lại những dấu ấn kỷ niệm sâu đậm nhất và lay động nhất: “Mẹ tôi dòng dõi nhà quê/ Trầu cau từ thuở chưa về làm dâu”. Trầu cau có thể là quà vật trong lễ dạm hỏi nhưng trầu cau cũng là một vị ẩm thực thường ngày của người dân quê  Cái vị trầu cau mở đầu bài thơ ấm dần, ngấm dần vào tình người vị quê. Vì thế mới có câu kết của bài thơ: “Mẹ tôi tóc bạc răng đen”. Tứ thơ được triển khai  như thế là chặt chẽ như cái đường viền khung ảnh của một bức tranh và trong đó nhân vật bắt đầu hiện ra với: “Áo sồi nâu, mấn bùn nâu/ Trắng trong dải yếm bắc cầu làm duyên”. Nếu hai câu thơ trên có hương, có vị thì hai câu thơ này chân dung mẹ có sắc màu, đó là màu nâu, màu dân dã, màu bùn đất, màu chân thật. Ta chú ý chữ “mấn”, đây là từ địa phương duy nhất được nhà thơ đưa vào khung cảnh này thật hợp lý để khắc họa nét riêng truyền thống của một vùng đất có cả nội hàm văn hóa bản địa trong đó. “Mấn” là từ để nói về cái váy mặc của người xứ Nghệ đã nhuộm bao lượt bùn cho khô, cho bền, màu mới chắc như tình người chân chất gắn bó với ruộng đồng. Nếu chân dung bề ngoài của người mẹ được vẽ bằng những nét cọ thô mộc thì chính cái “dải yếm” như một nét tung tẩy thả hồn vào luyến láy để nâng bỗng cái nét đẹp mộc mạc kia, đó là vẻ đẹp tâm hồn của mẹ: “Ca dao ru lúa, câu Kiều ru con”. Một người mẹ quán xuyến mọi công việc nhà “Hai tay đồng áng lợn gà nồi niêu” cho cha “Ông đồ hay chữ thường quên việc nhà” mà vẫn chăm lo bồi dưỡng tâm hồn cho con trẻ qua những áng thơ, câu Kiều hay. Ở đây có một hình ảnh lay thức tôi mãi: “Ca dao ru lúa”. Đành rằng mẹ là người nông dân một nắng hai sương chăm lo cấy hái bằng đôi bàn tay và mồ hôi của mình. Nhưng tình yêu ruộng đồng, tình yêu cây lúa, tình yêu thiên nhiên đã ngấm vào mẹ từ những làn điệu dân ca, những khúc ca dao mùa màng, thời tiết… thổi hồn nuôi cây lúa thì đây quả là một nét đẹp thuần việt mà thật tinh tế mới có thể nhận ra. Có lẽ thi sĩ Nguyễn Trọng Tạo còn là một nhạc sĩ với những ca khúc rất hay như “Khúc hát sông quê”, “Làng Quan họ quê tôi” mới có khả năng bắt nhạy thẩm thấu được cái “gen” trội này của người Việt được giải mã qua kho tàng văn hóa dân gian phi vật thể.

“Mẹ tôi” trong thơ Nguyễn Trọng Tạo là một bà mẹ cụ thể, cụ thể đến mức vận vào ngay hoàn cảnh thực tế của nhà thơ: “Gái trai bảy đứa vuông tròn” nhưng rồi “Đứa Nam đứa Bắc” trong điều kiện: “ngóng con thờ chồng” nhưng vẫn “nâu sồng mẹ thăm”. Mẹ đi thăm con với cả hồn quê, hồn ruộng với màu nâu sồng hay hồn quê, hồn ruộng đã hóa thân vào mẹ. Chỉ một hình ảnh mang tính biểu tượng mà thổn thức đến lạ lùng: Cái màu nâu sồng da diết phủ lên tấm toan bức tranh của cuộc đời mẹ, đó là tâm điểm để lan tỏa và thẩm thấu. Một ám-thị-họa trực ngôn. Nhà thơ Nguyễn Trọng Tạo đã khép lại tứ thơ của mình bằng một đôi cánh lãng mạn: “Nhớ thương xanh thắm một miền nhà quê”. Từ hình ảnh: “Mẹ tôi tóc bạc, răng đen” thật đẹp, thật nền nã bền gốc rễ cội nguồn. Hóa ra màu bạc của tóc theo thời gian, răng đen nhuộm trầu theo năm tháng lại thắp sáng xanh chồi cái nền xanh thắm của tình đời, tình người trong màu nâu sồng của cõi thiền đời mẹ.

Hà Tĩnh, 18 tháng10 năm 2013

Advertisements

About hoingovanchuong

Nhà văn
Bài này đã được đăng trong 02.Diễn đàn, 05.Phê bình-lý luận, 06.Thơ và được gắn thẻ , . Đánh dấu đường dẫn tĩnh.

2 Responses to NGUYỄN NGỌC PHÚ BÌNH BÀI THƠ “MẸ TÔI”

  1. Vinh Dũng nói:

    Trên Blogtiengviet, trang Langchau vừa giới thiệu bài này. Chị Đồng Thị Chúc (Chủ trang này) đang cần mẫn với việc sưu tập những bài lục bát về Mẹ.
    Qua anh Nguyễn Đình Toán, tôi có gặp người nghệ sỹ tài hoa này đôi lần. Đọc thơ và viết đôi điều gọi là cảm nhận.
    =-=-=-=
    CẢM NHẬN BÊN LANGCHAU

    Bên chị Chúc có bài thơ Mẹ tôi của Nguyễn Trọng Tạo.
    Lão này “Chất Nghệ” đầy người…, thơ hay thật..!
    Đúng là người nào văn ấy.
    Ngắm Trọng Tạo, nhất là khi hắn cười… thể nào bạn cũng có một cảm giác là lạ.., nó vừa thân mật, gần gũi, đúng là phong cách của một nghệ sỹ lớn nhưng nó lại thoang thoảng vẻ chua chua, chát chát… rất khó tả…
    Tôi đồ rằng lão đã, đang và sẽ còn phải xơi cái món chua chua, chát chát ấy dài dài.
    Hôm nay đọc bài thơ của lão, cái hình ảnh người đàn ông tóc dài, ngồi xếp bằng tròn, mặt đỏ gay, ít nói, ít cười.., nhưng hễ nói là cười, hễ cười là người ta lại có những cái cảm như đã mô tả.
    Bài thơ này cũng vậy, hay.., thật hay.., nhưng vẫn đượm tính cách Trọng Tạo đến khó chịu.
    =-=-=-=
    (không dẫn bài thơ nữa)
    =-=-=-=
    Thấy Trọng Tạo phải vào xem cho phải đạo.
    Cái người viết được:
    “Quá nửa đời xuôi ngược
    Con lại về úp mặt vào sông quê’
    Thì chẳng phải vừa.
    Đắt nhất cài câu:
    “Ca dao ru lúa câu Kiều ru con”
    Đã định góp ý đổi chữ ru thứ nhất thành chữ “chăm” cho gần với người đọc nhưng như thế thì mất bố nó già nửa giá trị câu thơ còn gì.
    Những câu ca dao chứa đựng kinh nghiệm trồng lúa cứ được mẹ thuộc lòng, mẹ lầm nhẩm nhắc lại khi gieo mạ, làm cỏ, bón phân, trông hạt.., mẹ dùng kinh nghiệm ấy, những câu ca dao ấy để ru cây lúa ngủ ngoan, hay ăn, chóng lớn.. cũng như con ngủ ngoan, hay ăn, máu trưởng thành vậy.., hay.
    Người nông dân thường được nghĩ đến với những thứ thô kệch.., thô từ đường ăn lối ở đến cách nói, cách làm nhưng Trọng Tạo phát hiện ra Mẹ “ru lúa bằng ca dao” thì quả là tài tình… ngoa mà không cãi vào đâu được… Hay!
    Tuy nhiên, dù là “Trọng” Tạo hay “Khinh” Tạo vẫn có chỗ .., hơi khó chịu một tý.
    1-Dù là để làm nổi bật cái chất nghệ sỹ, cái trình độ văn hóa đến siêu phàm là.. “Ru lúa” nhưng mở đầu bằng:
    “Mẹ tôi dòng dõi nhà quê”
    Nghe rất khó chịu.
    Hai tiếng “Nhà quê” tôi thường nghe với cảm giác “khinh thường” kẻ “khinh người”. hai câu ấy thường chui ra từ mồm mấy bà buôn bán vặt, những người cũng mới chân lấm tay bùn đi ra (Có khi sợ chết đói mà bỏ quê tới chốn thị thành), chữ nghĩa chả biết, cũng chả biết gì về cái thị thành nơi mình đang sống ngoài con hẻm tối tăm và góc chợ tanh hôi.. nhưng để thể hiện cái “Hơn người” thì chẳng còn gì hơn là gọi những người ở cái nơi mình vừa chui ra ấy là.. “Nhà quê!”.
    Cũng vẫn hai tiếng “Nhà quê” nhưng người biết dùng thì nó mang nghĩa khác, đầm ấm và thân mật, ví như:
    -Ở “Nhà quê” các bác các cô hay nấu món này, hay mặc kiểu kia
    -Ngày còn ở “Nhà quê” tôi…
    Tiếc rằng số người ấy ít, đa phần dùng với nghĩa khinh miệt:
    Thế mà Trọng Tạo lại dùng hai từ ấy để nói về mẹ.., mà lại còn…, “Dòng dõi nhà quê” nữa chứ..!
    Chỉ có dòng dõi khoa bảng, dòng dõi quan chức, dòng dõi làm nghề hay dòng dõi trộm cướp, đĩ điếm chứ làm quái gì có “Dòng dõi nhà quê”..!
    Ngoa đến thế là cùng.., thảo nào, viết được “Úp mặt vào sông quê’! Chả biết từng úp mặt vào những… đâu chán rồi mới đến lượt sông quê…???
    Tất nhiên, cũng bởi người ta dùng từ nhà quê để khinh miệt nên khi một nghệ sỹ lớn như Nguyễn Trọng Tạo, khi đã nổi tiếng, khi đã có lắm kẻ thị thành phải .. kính nể, lại “vui vẻ” nhận mình là người “Nhà quê” thì thật nhiều ý nghĩa…
    2-“Áo sồi nâu mấn bùn nâu
    Trắng trong dải yếm bắc cầu nên duyên .”
    Chữ “mấn” chắc là từ địa phương…?
    Nếu dùng “lấm” có lẽ không phạm luật mà phổ thông hơn. (nhờ bài viết trên đây, tôi đã hiểu ra rồi: mấn là váy, Mẹ lam làm được thể hiện như thế đấy)
    Tuy nhiên, câu này hay vì hai chữ “nâu” và làm nền cho câu sau càng hay hơn.
    Tôi hiểu “trắng trong” với hai nghĩa
    -Các thôn nữ vì phải làm việc ngoài đồng, dù nghèo đến mấy thì khi còn ở tuổi cập kê cũng được quan tâm hơn, đặc biệt là những cái mặc ở … “Bên trong”. Nên cái yếm của mẹ ngày ấy trắng thật, sạch thật, đẹp thật..
    Từ ngày xưa, khi người con gái làm lụng ngoài đồng thì từ cái khăn mỏ quạ che nắng, cái áo gụ, cái quần thâm, đôi sà cạp.. đều là những thứ “Bảo hộ lao động”, cái “bên trong” mới thể hiện đúng chất, cái sạch, đẹp, tương phản với bùn nâu, áo nâu.
    -Và khi thấy…, “Bắc cầu nên duyên” thì người ta còn hiểu “trằng trong” với một nghĩa nữa, nghĩa tâm hồn, nghía trinh nguyên.
    -Cũng phần nào.., và có thể lắm.., ngày ấy.. bố mình bị hút hồn bới cái dải yếm trắng trong ấy mà nên duyên…, thế thì chữ “Bắc cầu” có cái nghĩa chả đúng lắm sao..!

    Tôi đã “nhậu” với T Tạo vài bữa, khoái người nghệ sỹ này ở nhiều điểm nhưng khoái nhất khi thấy anh gọi một Fan nữ là … “Văn doanh” với hàm ý chê bai những kẻ háo danh, mượn văn thơ nghệ thuật để kiếm sống bừa bãi.
    Uống nhiệt tình lắm, chả biết dạo này lão ấy có khỏe..???

  2. Chi chi nói:

    Bài thơ hay và lời bình sâu sắc

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s