Nhà thơ Nguyễn Trọng Tạo - Ảnh Đoàn Tử Huyến

VĂN NGHỆ – Nhà thơ Nguyễn Trọng Tạo sinh năm 1947. Quê quán Diễn Châu, Nghệ An. Đã xuất bản 20 tác phẩm thơ, trường ca, văn xuôi, phê bình tiểu luận và ca khúc. Giải thưởng văn học: Giải thưởng thơ Hội Văn Nghệ Nghệ An 1969, Báo Văn Nghệ, Nhân Dân, Văn Nghệ Quân Đội (1978), 2 giải thưởng VHNT Cố Đô (1989-1994, 1995-1999), Giải thưởng Hồ Xuân Hương và nhiều giải thưởng có giá trị khác.

“KẺ VỚT TRĂNG BAO LẦN TRĂNG VỠ NÁT”

THIÊN SƠN

Nguyễn Trọng Tạo là một phức thể. Tài năng của anh như viên ngọc lấp lánh nhiều sắc màu và khía cạnh. Trong thơ, nhạc và họa hay phê bình tiểu luận anh đều ghi được những ấn tượng đậm nét. Nhưng có lẽ hơn hết, anh là nhà thơ. Một nhà thơ xuất phát từ mạch nguồn trong trẻo của thơ ca dân gian, từ những truyền thống đẹp của thơ cách mạng đã vươn thẳng vào hiện đại, tìm ra một lối đi riêng sau rất nhiều tự vấn và trăn trở, sau rất nhiều khúc quanh của định mệnh.

Thơ Nguyễn Trọng Tạo bây giờ đã khác nhiều so với buổi khởi đầu hơn bốn mươi năm trước. Đó là cả một hành trình huyết lệ. Không hề đơn giản, thơ anh ngổn ngang những hình tượng và triết lý, nhiều tìm tòi trong hình thức thể hiện với ngôn từ giàu nhạc tính biến hóa, với lối ẩn dụ làm lóe sáng nhiều suy ngẫm và gợi liên tưởng. Nguyễn Trọng Tạo đã trở thành một nhà thơ vượt qua đề tài chiến tranh vốn dĩ là chủ đạo của thế hệ nhà thơ chống Mỹ, gặt hái được nhiều thành tựu trong sáng tác thời hậu chiến kể từ thập niên tám mươi của thế kỷ trước đến nay. Anh là người dấn thân. Sự dấn thân đã mang đến cho anh sự kính trọng của độc giả và nhiều đồng nghiệp, nhưng cũng vì thế, anh gặp không ít cay đắng.

Tôi đặc biệt chú trọng đến bài thơ “Tản mạn thời tôi sống” của Nguyễn Trọng Tạo được viết năm 1981, khi đó anh mới ngoài ba mươi tuổi. Theo tôi bài thơ ấy đã trở thành một trong những bài thơ nổi bật của thập kỷ tám mươi thế kỷ trước. Ở đó ta gặp một giọng thơ mới mẻ, một cách nhìn và tái tạo cuộc sống không giống ai, đề cập đến một hiện thực đau đớn, trần trụi, phơi bày cái nghèo nàn, cái hoang mang, sự thất vọng và cả sự sụp đổ thần tượng một thời. Đó thực chất là một cách “nhìn thẳng vào sự thật”, một cách vượt thoát khỏi những dư tưởng thời chiến tranh, vượt thoát khỏi những giáo điều để đưa thơ vào thế tục. Đó là một sự đổi mới trong chất liệu thi ca, hé mở một con đường để thơ tiệm cận hiện thực. Với bài thơ này, Nguyễn Trọng Tạo đã đi xa hơn những nhà thơ cùng thời và hé mở một con đường mới cho thi ca thời hậu chiến.

Có lần, trong căn phòng chật chội toàn sách là sách của anh trên tầng sáu của một khu chung cư cũ ở phố Phương Mai, tôi đã hỏi anh về hoàn cảnh sáng tác và số phận của bài thơ “Tản mạn thời tôi sống”. Nguyễn Trọng Tạo nhấp một ngụm rượu nhỏ. Anh lặng đi giây lát. Thoáng một chút buồn khi hồi ức trở về… Rồi anh kể: Bài thơ được viết nhanh trong một đêm ở khu tập thể Vân Hồ năm 1981. Như một kẻ lên đồng, anh đã miệt mài quên cả thời gian, quên cả chính mình. Câu chữ cứ thế tuôn chảy ra đầu ngọn bút. Viết một hơi, khi đặt dấu chấm hết cho bài thơ dài có dáng vẻ trường ca này, anh đọc lại thấy lòng như bàng hoàng. Bài thơ làm cho chính anh cũng thấy choáng váng. Biết rằng nó hay, nhưng sao trong lòng vẫn hết sức băn khoăn… Anh gọi người bạn thân cùng phòng là nhà thơ Nguyễn Hoa dậy. Hai người bạn pha trà, ngồi uống và cùng đọc lại bài thơ. Nguyễn Hoa nghe xong im lặng một lúc lâu ra chiều nghĩ ngợi rồi nói chậm rãi: “Hay… nhưng sợ rằng không in được đâu”.

Bài thơ sau đó được “xuất bản miệng” cho nhiều bạn hữu cùng nghe. Rất nhiều người đã gật đầu tán thưởng. Rồi như có một cơ duyên, nhà văn Hoàng Minh Châu đã quyết định cho in bài thơ này trên báo Văn Nghệ. Vừa in ra, dư luận đã râm ran. Trong văn giới và trong độc giả người ta truyền tay nhau đọc và bình luận. Nhưng sau đó không lâu là sự phản hồi từ một số người quản lý… Nguyễn Trọng Tạo bắt buộc phải tham gia những cuộc họp, phải bị kiểm điểm… Những định kiến lạ lùng bắt đầu giáng xuống chàng thi sỹ trẻ. Cuộc sống trở nên buồn bã, lạnh giá đến nỗi có lúc Nguyễn Trọng Tạo đã định kết thúc cuộc sống của mình bằng hai khẩu súng ngắn… Anh cầm khẩu súng trên tay, đớn đau với những oan khiên kỳ lạ của lòng mình… Những băn khoăn và se thắt dội lên trong cái khoảnh khắc ngặt nghèo ấy, và tình yêu cuộc sống bỗng dâng tràn cuộn xiết trong tim đã kịp kéo anh lại sự sống dù nó cùng cực, cay đắng đến tận cùng. Cuối cùng anh đã tra súng vào bao, mím môi lại, tự nhủ: “Mình không thể chạy trốn cuộc sống như thế này được. Mình không thể từ bỏ cuộc sống một cách vô lý như thế. Hãy tiếp tục sống và đón nhận tất cả”.

Rồi chính bè bạn, người thân đã an ủi, ủ ấm cho cuộc sống của anh. Lòng ngưỡng mộ lớn lao của lớp lớp độc giả từ khắp nơi đã làm cho anh có thêm niềm tin và sức mạnh. Sau đó, Nguyễn Trọng Tạo chấp nhận lệnh điều động vào công tác ở Nhà văn hóa quân khu Bốn, anh buộc phải bỏ dở việc học ở trường viết văn Nguyễn Du khi chỉ còn một thời gian ngắn nữa là tốt nghiệp. Đó là những ngày khởi đầu cho chuỗi gian lao của anh suốt mấy năm trời. Những đổ vỡ trong cuộc sống gia đình, rồi người em gái bị nhiễm độc máu khiến anh phải dồn hết sức lực xoay xở bằng mọi cách để có tiền chữa bệnh cho em. Cuối cùng Nguyễn Trọng Tạo đã vượt qua và tiếp tục có những sáng tác mới.

Sự nghiệp của Nguyễn Trọng Tạo được bồi đắp thêm những tầng vỉa văn hóa đặc sắc khi anh rời quân khu Bốn vào công tác ở Huế từ những năm cuối của thập niên tám mươi của thế kỷ trước. Bước sang tuổi bốn mươi, Nguyễn Trọng Tạo làm một cuộc đổi mới quyết liệt nhằm lạ hóa thơ, biến đổi nhạc điệu câu thơ và tung ra những thủ pháp nghệ thuật khá độc đáo. Tập “Đồng dao cho người lớn” là một nỗ lực lớn của Nguyễn Trọng Tạo trong việc xác lập giọng điệu và thi pháp thơ của riêng mình. Người ta thấy cảm xúc của nhà thơ lặn sâu vào bên trong, câu thơ hoạt, chủ yếu sử dụng nhịp chẵn, ngắn và biến hóa liên tục, thủ pháp điệp và đảo ngữ sử dụng tự nhiên, điêu luyện, nhiều lúc đạt đến độ thần tình. Dù sự cách tân này dựa trên các loại thể đồng dao của dân gian, song cái đặc biệt của nó là ở chỗ tác giả một mặt vẫn giữ được nhạc tính tràn đầy, sự hồn nhiên trong biểu đạt, đồng thời vươn tới chiều sâu triết lý, gợi mở nhiều vấn đề nhân sinh thời hiện đại và mở ra những liên tưởng bao la với những câu thơ bừng lóe ánh sáng của một tâm hồn sáng tạo. Kỹ thuật sử dụng đảo ngữ biến đổi nhạc thơ, làm mới hình ảnh và ý tưởng thơ đã trở thành một đặc sản riêng của nguyễn Trọng Tạo trong tập thơ này. Và đúng như một số nhà nghiên cứu đã nói, đến “Đồng dao cho người lớn” Nguyễn Trọng Tạo đã hiện rõ một phong cách độc đáo trong bản đồ thơ Việt cuối thế kỷ hai mươi. Sự sáng tạo này còn được tiếp tục trong tập “Nương thân” sau đó. Dù vậy, tập thơ lúc đương thời đã không được đánh giá một cách xác đáng với những nỗ lực của tác giả.

Đời Nguyễn Trọng Tạo có nhiều nghịch lý. Chưa đến mười tuổi anh đã phải chứng kiến nỗi đau khi gia đình gặp nạn trong cải cách ruộng đất. Bố anh là một nhà nho thông tuệ, biết chữ Hán và chữ Pháp, hiểu văn chương đông tây, kim cổ, nhưng rồi đã bị thất thế và làm nghề thợ xây cho đến cuối đời. Nhà cửa và tài sản của gia đình anh gần như bị tịch thu hoàn toàn, chỉ còn lại mấy cuốn sách mà thôi. 14 tuổi, Nguyễn Trọng Tạo đã làm thơ sau khi đọc được cuốn sách viết về Hàn Mặc Tử và những câu thơ thần diệu của Hàn đã làm bật lóe lên tài năng thơ trong anh. Bài thơ đầu tiên thấm đẫm chất thơ mới và mãi gần ba mươi năm sau mới in được. Hồi nhỏ Nguyễn Trọng Tạo học giỏi cả văn và toán. Lẽ ra anh đã là học sinh chuyên toán của Nghệ An, nhưng rồi do địa phương (cố tình) làm thủ tục chậm mà anh phải học tiếp ở quê nhà. Khi thi tốt nghiệp cấp ba, anh được điểm cao nhưng lại bị đánh hỏng tốt nghiệp vì tội chép bài cho bạn…

Ai gặp Nguyễn Trọng Tạo cũng thấy mình được vui lây. Tính anh hòa đồng, giản dị và hết lòng với bạn bè. Người ta thấy anh hát, anh cười và trò chuyện, sẻ chia về chuyện đời, chuyện thơ. Anh dí dỏm và ít khi trầm tư. Giữa đám đông với lòng ngưỡng mộ của mọi người, anh càng thăng hoa biết mấy. Ít ai biết anh đã buồn cháy ruột cả một quãng đời thơ ấu. Cả một quãng trung niên đằng đẵng phải đối mặt với những oan khiên, những định kiến hẹp hòi, những nghĩ suy lạc hậu của một số người. Và rồi cả những nghèo nàn, cả đổ vỡ trong hạnh phúc riêng tư để lại xiết bao cay đắng. Những đêm sâu khó ngủ có khi anh giật mình trong nỗi cô đơn vây tỏa. Và chính trong tịch lặng cô đơn, trong gào réo của tâm tư, cuộn xiết của những ý nghĩ anh đã cặm cụi viết. Những tứ thơ bạo liệt, mới lạ đã xuất hiện trong những giờ khắc như lên đồng đó.

Khi gần như đã lên đến đỉnh cao sáng tạo của cuộc đời thì Nguyễn Trọng Tạo lại gặp bi kịch gia đình lần thứ hai. Cuối thập niên chín mươi của thế kỷ trước, anh từ giã Huế và trở lại Hà Nội một lần nữa. Hà Nội là bến đỗ đầu tiên và cũng là sự lựa chọn cuối cùng để anh sống và dựng xây sự nghiệp của mình. Anh tâm sự: “Hồi ở Huế ra, anh chỉ có năm triệu thôi, chính bạn bè đã cho anh vay để mua được căn hộ làm nơi ở ổn định mà sáng tác”. Nguyễn Trọng Tạo làm thơ, làm báo, viết nhạc và vẽ… Chỉ hơn một năm sau anh đã trả được nợ và cuộc sống tạm ổn. Anh lao vào công việc chung với tất cả nhiệt huyết. Nguyễn Trọng Tạo cùng bàn bạc với các nhà văn, nhà thơ có trách nhiệm cho ra đời báo Thơ. Đích thân anh trực tiếp lên maket, vẽ măng-sét, trình bày báo và làm Trưởng ban biệp tập, chọn lựa bài vở cho in. Nguyễn Trọng Tạo cũng là người tích cực cho sự ra đời của Ngày thơ Việt Nam rằm tháng Giêng hàng năm. Anh cũng là người vẽ lá Cờ Thơ đã trở thành một dấu ấn đáng nhớ trong đời sống văn chương.

Ngoài mảng thơ thế sự, Nguyễn Trọng Tạo rất mạnh ở mảng thơ tình. Anh có hàng trăm bài thơ tình, mà nhiều bài trong số đó được bạn đọc thuộc làu, ở các trường đại học sinh viên vẫn thường chép thơ anh trong sổ tay. Thơ tình của Nguyễn Trọng Tạo cũng có một hành trình biến đổi khá thú vị. Tuổi đầu đời mười chín hai mươi, thơ tình của anh trong trẻo, e ấp và càng ngày càng sung mãn, càng dữ dội. Điều lạ là khi đã qua tuổi sáu mươi anh vẫn giữ được men say và có những bài thơ tình mãnh liệt, thấm thía.

Ý thức đổi mới liên tục, không né tránh hiện thực là một phẩm chất quan trọng làm nên thành công và bản lĩnh trong sáng tạo của Nguyễn Trọng Tạo. Không chỉ đổi mới chính mình, liên tục hiện đại hóa thơ, Nguyễn Trọng Tạo cũng là một trong những người cổ vũ mạnh mẽ cho xu hướng cách tân thơ của các cây bút trẻ. Phần lớn các cây bút trẻ được dư luận chú ý trong vài chục năm nay đều coi Nguyễn Trọng Tạo như một người anh đáng quý bởi sự phát hiện, nâng đỡ tài năng của họ trong buổi chập chững đầu tiên. Tuy nhiên, Nguyễn Trọng Tạo cũng là người thấy rõ sự quá đà, rối rắm khi một số cây bút đã đi quá những giới hạn cần thiết, biến thơ thành một cái gì xa lạ và trái với truyền thống dân tộc. Đổi mới thơ là để làm cho thơ hay hơn, phù hợp với thời đại chứ không phải làm cho thơ thành một thứ dị biệt, xa lạ và bế tắc.

Nguyễn Trọng Tạo cũng được đánh giá là một nhạc sĩ có nhiều thành công ở các ca khúc trữ tình, đượm màu sắc dân ca. Đáng nói nhất là hai tác phẩm: “Làng quan họ quê tôi” và “Khúc hát sông quê”. Những giai điệu ấy hồn hậu, da diết và lắng sâu biết mấy. Anh kể với tôi, anh học nhạc qua vài lớp ngắn hạn trong quân đội và chủ yếu là học truyền nghề qua một người anh, người thầy là nhạc sĩ Ngô Trí Thậm. Vậy mà rồi anh đã tự trau dồi, trở thành một nhạc sĩ có danh tiếng, những bài hát của anh vẫn liên tục được hàng triệu người nghe khắp mọi miền đất nước.

Càng có tuổi Nguyễn Trọng Tạo càng hay trở về quê. Anh bảo tình yêu quê hương càng lúc càng thẳm sâu hơn. Những lúc cô đơn anh thường trở về căn nhà nhỏ ở làng Tràng Khê, nơi anh đã sinh ra. Ở đó anh như được đối thoại với tuổi thơ xa thẳm, với linh hồn của làng quê đẹp và buồn, và anh như được gặp lại những trìu mến thân thương của những tình thân yêu máu mủ bao nhiêu đời dồn tụ lại. Anh thấy mình được an ủi, chở che, thấy lòng mình ấm áp. Nguyễn Trọng Tạo yêu quê và cũng được người quê yêu anh hết lòng. Ở Nghệ An, nhất là Diễn Châu, hầu như ai cũng biết đến Nguyễn Trọng Tạo. Ai cũng hát những bài hát của anh. Ai cũng tự hào quê hương mình có một con người tài hoa và nhân hậu đến thế.

Hà Nội 11-10-2011
T.S

ĐẠT MA – Ngày 04/1/2012, tại trụ sở Hội Nhà văn Việt Nam, BCH Hội Nhà văn Việt Nam khóa VIII tiến hành kỳ họp thứ 5. BCH đã quyết định tổ chức trao Giải thưởng Hội Nhà văn VN năm 2010 và 2011 vào ngày 12/1/2012 tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám.

Việc được văn giới quan tâm nhất có lẽ là bỏ phiếu xét kết nạp Hội viên mới. Năm 2011 chỉ có 26/44 người hội đủ số phiếu để trở thành Hội viên HNV. Năm nay các Hội đồng đề cử lên BCH 96 hồ sơ xét kết nạp. Hà Nội đang rét độc rét hại, chiều tối nay mưa sụt sùi, trời lạnh buốt, nhưng tại trụ sở Hội Nhà văn (số 9 Nguyễn Đình Chiểu, Hà Nội) vẫn nóng hầm hập bởi nhiều cuộc điện thoại và những bóng người đang hồi hộp nghe ngóng. Hồi 17h15 phút, Ban kiểm phiếu công bố kết quả kiểm phiếu, kết quả 41 người có tên sau đây đã hội đủ số phiếu tín nhiệm của BCH khóa VIII để trở thành Hội viên Hội Nhà văn Việt Nam.

Danh sách Hội viên Hội Nhà văn VN năm 2012

nguyentrongtao.org chúc mừng các tân Hội viên Hội Nhà văn Việt Nam

GS Văn Như Cương mang đến chai xách tay 58,3 độ.

Nghệ sĩ guitare Văn Dị

Ca sĩ Băng Tâm hát Xa khơi.

NTT hát “Tình ca Thái Bình”.

Đinh Quang Tỉnh, Bằng Việt, Đoàn Tử Huyến.

Hải Âu.

Bằng Việt.

Nguyễn Trọng Tạo.

Nguyễn Đình Toán (hàng đầu, bên phải)

Nhà văn Nguyễn Xuân Khánh, Phạm Toàn, nhà thơ Dương Tường chụp ảnh với con của những người bạn một thời chiến khu Việt Bắc – (ngày giỗ Trần Dần 1926-1997).

Sau khi BCH hội bỏ phiếu cho Giải thưởng HNV 2010-2011, tôi ngồi chơi với một người bỏ phiếu. Anh xướng cho tôi nghe các tác phẩm được giải thưởng và cười, nói rằng “rất lơ tơ mơ”.

Tôi bảo cũng chỉ một nửa là “lơ tơ mơ” thôi, còn thì cũng “tờ phờ mờ” đấy. Đó là những tác phẩm mới, mà mới thì đâu phải chỉ là “mới in”, mà mới về giá trị đấy.

Ba năm “mất mùa thơ”, năm nay lại gặt hái thoải mái đến 4 tập thơ được trao giải. Hóa ra 3 năm trước thơ đều thua 4 tập thơ vừa đoạt giải? Chả “lơ tơ mơ” là gì! Năm nay gặt 4 mùa. 3 năm ngoái quên gặt hay không có gì để gặt?

Vì thế mà người ta dễ nghi ngờ giải thưởng Hội nhà Văn – được mùa lại kém hơn mất mùa.

Ngay cả năm được mùa này thì vẫn có những sản phẩm trội hạt lại không được gặt. Ví dụ như tập NHỮNG KỶ NIỆM TƯỞNG TƯỢNG của Trương Đăng Dung và tập thơ BUỔI CÂU HỜ HỮNG của Nguyễn Bình Phương bị loại hay là ban giám khảo không đọc?

Hay là vì phải có thưởng cho phong trào, có già có trẻ?

Cách đây 6 năm, bạn tôi có nói với với người cầm chịch Hội Nhà văn, nếu tiếp tục nói chuyện về văn học tôi sẽ lại nói về GIÁ TRỊ. Nghĩa là tôi không nói về PHONG TRÀO.

Giờ đây, tôi thấy mấy năm quá khắt khe với GIÁ TRỊ thì giờ đây lại quá thoải mái PHONG TRÀO.

HỘI NHÀ VĂN LÀ GÌ? Là PHONG TRÀO hay GIÁ TRỊ?

Tôi nghĩ, cả hai.

Nhưng khi trao giải, thì GIÁ TRỊ vẫn là trên hết.

Tôi mừng cho những giá trị, như Đội gạo lên chùa (tuy cũng chư thật hay), Hoàng Ngọc Hiến, Thái Bá Lợi, Trung Trung Đỉnh, Từ Quốc Hoài…

Nhưng có cái gì đó, “chém gió” 3 năm trước.

Tôi xin chúc mừng và cũng là chúc đừng phong trào quá cho nghệ thuật.

Lơ tơ mơ cũng sẽ là nguyên nhân của loạn chuẩn. Đó không phải là thắng, mà là nhắng.

NTT – Báo Nông Nghiệp Việt Nam vừa đăng bài viết này. Chưa có tờ báo giấy, nhưng thấy trên báo mạng, đưa lên đây thay lời chúc năm mới gửi tới bạn.

Hồ Xuân Hùng

1. Hồ Xuân Hùng và tôi cùng học cấp 3 trường huyện. Thời ấy cuộc chiến tranh đang rất ác liệt. Tôi vào bộ đội trước, rồi Hùng cũng vào bộ đội đi chiến đấu tận chiến trường cực nam và Campuchia. 15 năm sau tôi gặp lại anh ở quê, uống với nhau một cuộc rượu trắng đêm và đọc thơ rào rạt như mưa mùa hạ. Lúc ấy anh là trưởng phòng ở sở thương nghiệp tỉnh. Tôi bày trò xem tướng và phán Hùng sẽ làm đến Chủ tịch tỉnh! Điều đó về sau quả là đúng, nhưng chỉ hơn một nhiệm kỳ, anh ra Hà Nội làm Phó ban rồi Thứ trưởng cho đến lúc nghỉ hưu.

Trong cuộc rượu-thơ đó tôi rất “kết” với bài thơ Nhớ của anh. Bài thơ nhắc tôi nhớ về những phiên chợ quê đầu làng anh với những chi tiết dân dã vừa thương vừa vui:

Lâu không theo mẹ đi chợ Dàn
Xem “chó leo dây” đứng thèm nhỏ dãi
…Đến hàng bánh đúc không muốn về, đứng mãi

Lâu không theo bố đi chợ Si
Đến quầy hàng vải
Mình muốn một cái áo mới
Đành đợi đến Tết thôi…

…
Hà Nội gặp bạn. Mấy thằng cùng một lứa
Ngồi nghĩ lại thuở xưa
Trời mưa
Muốn đi chợ Dàn
Xách một túi RTC
Để cùng cười ha hả…

Bài thơ ấy như là lời tự bạch của một người con với miền quê yêu dấu.

2. Cái giọng thơ “tự bạch” vừa thương vừa vui ấy cũng là cách sống của anh giữa cuộc đời. Tôi biết Hùng luôn tâm niệm, trăn trở về những người đồng đội đã hi sinh, hoặc đang còn sống cuộc sống đầy khó khăn sau chiến tranh. Anh thường nhớ nhung và nhiều lần trở lại vùng chiến trường xưa mà anh đã gắn bó và được chở che. Nhiều bài thơ anh viết sau những lần gặp gỡ đồng đội, sau những chuyến đi về vùng sâu vùng xa đều mang nhiều day dứt và gửi gắm. Những câu thơ mộc mạc, chân chất như đời lính hôm nào:

Gặp nhau chưa kịp hỏi han
Ôm nhau cười khóc, tưởng quên nhau rồi
- Sao mày?
- Vẫn cứ thế thôi
Ngày vui đồng ruộng, tối vui gia đình.

(Gặp bạn)

Những câu thơ xót đau và chia sẻ:

Bạn tôi:
Đứa nằm lại nơi chiến trường xa
Đứa cụt què, bệnh tật
Đứa nhiễm chất độc màu da cam
Đứa khoác ba lô vào trường đại học…
Nay có người giàu sang
Kín cổng tường cao, bạn bè không dễ đến
Có người đủ lương sống qua ngày, đoạn tháng
Cũng có người thất nghiệp
Có người đang ngày đêm vật lộn
Đấu tranh cho lẽ phải công bằng
Bảo vệ trường tồn những đồng đội đã hi sinh.

(Nhớ bạn)

Những địa danh như U Minh Thượng, Ngã Ba Đông Dương, Rừng Tràm Dưỡng… cứ ám ảnh thơ anh và trở đi trở lại như không thể nguôi quên. Đó cũng là nơi anh đã hiến tuổi xuân của mình cho dân cho nước, để rồi có ngày trở lại mà thương cảm ngẩn ngơ:

Con về thăm má trời mưa
Cạn khô dòng lệ nói chưa nên lời
…Hương tràm thơm tiếng thở dài
Bạn tôi, những nấm mộ ngoài đầu kinh…

3. Hồ Xuân Hùng là một người thích nghe hát và… thích hát. Một lần giao lưu thơ nhạc, anh lên sân khấu không đọc thơ mà lại hát “Đôi mắt đò ngang” của tôi. Anh thích bài hát này khi tôi vừa mới sáng tác và hứng lên, anh rủ tôi về làng anh hát cho dân anh nghe. Rồi anh thuộc nhập tâm. Giọng anh rất ấm và truyền cảm. Có lẽ vì thế mà thơ anh nhiều nhạc điệu, khiến mấy nhạc sĩ phổ nhạc. Riêng nhạc sĩ Hồ Hữu Thới có đến dăm ca khúc từ thơ của anh như “Nếu Hà Nội không có mùa đông”, “Kiên Giang một thời để nhớ”, “Sông Hương bến đợi”, “Vinh – thành phố nghĩa tình”, “Tây Nguyên ơi hãy nổi trống lên”… Thì ra anh là người đa cảm, đến đâu cũng nhìn thấy thơ trong cuộc sống đượm tình. Vâng, có khi là tình em, và có khi em chỉ là cái cớ cho hồn thơ tuôn chảy.

Nếu Hà Nội không có mùa đông
Chắc lá bàng không rơi đầy lối ngõ
Để em không đi về bên đó
Đây lối này, anh đợi chờ em…

(Nếu Hà Nội không có mùa đông)

Câu hò tan nắng buổi chiều
Hương Giang ơi, biết có yêu để chờ?

(Sông Hương bến đợi)

Có lẽ công việc và hội họp đã được làm mềm đi bởi những bài thơ trữ tình. Phải chăng, thơ đã góp phần lập lại thế cân bằng cho tâm hồn anh? Đọc những bài thơ tình của Hùng, tôi đã mỉm cười mà nghĩ thế. Tình yêu đã làm cho “mưa đêm thành Vinh” cũng chẳng nỡ lòng nào kéo dài ra mãi: “Em hẹn anh tạnh mưa hãy tới/ Thương nhau nhiều, mưa, mưa mãi sao đang”. Tình yêu đã làm cho người con trai phải “nhớ miền Tây bắc”: “Em thương nhớ ai em đi chợ tình/ Tình theo em ra chợ/ Ta thương nhớ em, ta về bản nhỏ…”. Tình yêu từ “đôi mắt cô gái Chăm Bà Ni” khiến người con trai nhận ra: “Tiếng trống Pa Ra Nưng không giữ chân người con gái/ Nhưng giữ trái tim người con trai”. Tình yêu làm cho người lính xưa đầy mơ mộng trong đêm “trăng suông trên Vàm Cỏ Tây” :

Em đi chở mảnh trăng đêm
Anh về ôm mộng tơ duyên với mình
Lênh đênh trong cõi vô hình
Vớt trăng, vớt cả lục bình và em…

Và đôi khi, tình yêu là cả một núi buồn:

Anh tưởng là em giận hờn anh
Một núi buồn dâng lên vô cớ.

Những cung bậc tình yêu luôn dạt dào và lắng đọng trong thơ Hồ Xuân Hùng. Đó là sự trải lòng, chia sẻ, giăng mắc hồn người.

4. Là một chính khách mang tâm hồn thơ, nên thơ Hồ Xuân Hùng thường gắn với thế sự. Những trở trăn về con đường làm ăn, đổi mới luôn canh cánh bên lòng. Tôi nhớ hồi Hùng còn làm việc ở Ban vật giá Chính phủ, anh rất tâm đắc một câu thơ tôi viết mấy chục năm trước: “Giá chợ đen ngoảnh mặt với tiền lương”. Anh nói, câu thơ đó làm nhói lòng anh, vì mấy chục năm rồi mà nó vẫn như mới viết ra. Có lẽ vì thế mà từ công việc quản lý giá, anh đã viết nên những câu thơ cũng thật nhói lòng:

Giá người ra tử, vào sinh
Làm sao tính đủ phân minh bạc tiền
Giá người vào cuộc đỏ đen
Giá duyên, giá nợ, giá quên, giá mà…

(Giá)

Đó là lối nghĩ sâu sắc của một người sống có trước có sau, và biết đau những nỗi đau lớn cùng số phận con người. Đó là lối nghĩ luôn hướng về văn hóa và tôn trọng văn hóa truyền thống của dân tộc mình. Theo tôi biết thì thời làm Chủ tịch Nghệ An, anh rất quan tâm đến văn hóa văn nghệ và báo chí, bởi đó không chỉ là món ăn tinh thần mà còn là nền tảng xây dựng con người. Cũng trong thời gian ngắn ngủi ấy, anh đã cho tu bổ và xây dựng lại hàng loạt di tích văn hóa, đền chùa một thời đã bị đập phá không thương tiếc. Là một con người luôn khát vọng “làm một cái gì đó” cho ích nước lợi dân, nhưng ước mơ và hiện thực thường có khoảng cách, nên thơ anh nhiều lần chùng xuống trong ngẫm ngợi trầm tư:

Câu thơ ngân mãi, xuân chưa tới
Ta chắt rượu đời rót chén xuân

Hoặc nặng lòng nặng nợ:

Không đam mê, cũng đam mê
Oằn lưng “đổi mới” bộn bề chưa xong
Nay về lo việc Tam Nông
Một đời nặng nợ với dân với đời.

(Về bộ Nông Nghiệp…)

Những câu thơ thế sự của anh thường chứa nhiều ẩn dụ, đôi lúc yếm thế, nhưng rốt cuộc lại là tiếng lòng chân thật và nồng ấm. Đó cũng là cách sống của một người biết. Biết mình, biết người, biết thời, biết thế. Nhờ thế mà anh có những câu thơ đầy trải nghiệm: “Lòng tốt sau khi đá dạy ta mềm mỏng”, “Buồn vui cũng vãn cảnh chùa/ Thoáng như Nguyễn Trãi mới vừa qua đây”. Và có những câu thơ thật nhẹ nhàng như một người cầu thủ xuất sắc đã làm xong nhiệm vụ của mình: “Thôi cầu thủ/ trở thành khán giả…”.

5. Cách đây mười năm, Hồ Xuân Hùng đưa tôi bản thảo mấy chục bài thơ, nhờ đọc và góp ý. Có mấy bài cứ lay động tôi mãi. Nhưng tôi khuyên anh làm thơ thêm nữa, lúc nào về hưu hãy chọn lại, in thành tập. Giờ đang làm quan, in thơ chẳng vội gì. Làm quan thường kín đáo, làm thơ là bộc lộ cõi lòng. Vâng, thơ là sự rung cảm từ cõi lòng của người ta. Hồ Xuân Hùng đã bộc lộ cõi lòng thành của mình trong câu trong chữ. Đọc anh, tôi hiểu hơn phần sâu thắm của một con người biết đau thương và tự hào về lẽ sống, tình yêu trước cuộc đời đầy sóng gió. Và thơ, đôi khi đã cứu rỗi chính anh.

Nay tập thơ Nhớ của anh vừa được nhà xuất bản Hội Nhà Văn ấn hành, tôi đọc và chia sẻ cùng người bạn ấu thơ và hẹn Tết này thảnh thơi lại về quê nâng ly rượu chúc mừng anh – nói như Nguyễn Thụy Kha – “Hồ Xuân Hùng không phải là một chính khách làm thơ, mà là một người thơ làm chính khách”. Và tôi vẫn tin ở anh, “người thơ” mãi mãi vẫn còn thơ…

Hà Nội, cuối Đông 2011.

NGUYỄN TRỌNG TẠO ĐA TÀI, ĐA MANG, ĐA HỆ LỤY

TP. Thơ và Trường ca của Nguyễn Trọng Tạo in năm 2011 dày hơn 550 trang đánh dấu nửa thế kỷ chung tình với thơ. Không có nghĩa anh không “léng phéng” với nhạc, với họa và cho ra những đứa con tử tế. Như anh nói, anh tâm đắc với nhận xét của Octavio Paz “Con người không có thơ thì chỉ là cái máy bằng xương thịt. Thế giới không có thơ thì chỉ là cái nhà hoang”. Vì thơ – có khi anh phải “đi đày”, có khi lại được ngồi “cùng chiếu” với thi hào được giải Nobel.

Nguyễn Trọng Tạo và nhà thơ Mỹ Paull Hoover tại San Franxico năm 2008 - Ảnh Nguyễn Đỗ

1. Là nhà thơ, nhạc sĩ lại còn vẽ tới 500 bìa sách. Anh bén duyên với từng loại hình nghệ thuật như thế nào? Và đầu tư tâm sức đến đâu cho mỗi loại?

NGUYỄN TRỌNG TẠO – Đã gọi là duyên thì nó là tự nhiên, “nhân duyên là chuyện của Giời”. Tôi làm bài thơ đầu tiên từ năm 14 tuổi, thơ lục bát, giọng thơ già như người lớn (Bạn ơi trăng quá ngây thơ/ Còn tôi cằn cỗi, già nua thế này/ Bao giờ tôi hóa làn mây/ Hẳn tôi muôn thuở sum vầy cùng trăng…). Năm 16 tuổi đã vẽ “tranh bờ Hồ” cùng bạn đi bán tận chợ Vinh, chợ Giát nên mới có câu thơ ghi lại chuyện này “Những bức tranh sơn thủy đầu tiên/ đã chiêu đãi chúng tôi quýt cam và bánh mì/ Đêm no nê nhìn phố xá trăm màu/ tối tìm chỗ ngủ lang thang nhớ mẹ”. Khi 18 tuổi cũng viết được một bài hát cho đội văn nghệ xã tham gia hội diễn huyện, bài “Sóng sông Bùng” có câu mở đầu “Sóng sông Bùng gầm vang bao thế kỷ/ Lửa Ba Mươi Xô-viết vẫn còn đây”. Cũng năm đó, tự làm một chiếc đàn violon, và từng chơi cây đàn này trong buổi chào cờ của trường cấp 3 Diễn Châu 2 thời Mỹ ném bom miền Bắc. Trước khi vào lính, bắt đầu ghi nhật ký bằng thơ vào sổ tay, được nhà thơ Trần Hữu Thung mời tiếp nhà thơ Phùng Quán một đêm trắng ở quê, uống rượu và đọc thơ. Được 2 nhà thơ khuyến khích làm thơ, và chép cho anh Trần Hữu Thung ba bốn bài, anh ấy đưa vào một cuộc thi ở tỉnh và được giải thưởng. Tôi nhớ hồi còn tân binh ở miền núi Thanh Hóa, phải đi bộ 10 cây số tới bưu điện Chuồng mới nhận được mấy chục đồng giải thưởng… Nói chung là nó cứ “tự nhiên” như thế.

2. Nghe nói hồi bé anh được chọn vào đội tuyển Toán lẫn Văn, rồi được chỉ định đi thi Văn. Anh có thấy hạn chế gì khi được trời phú cho quá nhiều khả năng nên không biết chọn cái nào để thi triển như vậy?

NGUYỄN TRỌNG TẠO – Đúng vậy, tôi đã đi dự thi học sinh giỏi Văn miền Bắc. Cũng thi đậu vào trường chuyên toán của tỉnh nhưng lại không nhập học vì xã “găm” giấy gọi quá ngày. Nhưng chả sao cả, tôi vẫn học tốt ở trường, và sáng tác một cách tự nhiên theo năng khiếu của mình. Đã làm theo năng khiếu thì chả có gì gọi là “hạn chế” cả. Thích gì làm nấy. Nhưng khi có nhiều bài thơ được in báo, phát trên đài thì tôi tự bảo mình coi thơ như nghiệp.

3. Anh có ít nhất 2 bài hát rất nổi tiếng (Làng quan họ quê tôi và Khúc hát sông quê). Điều mà những người chỉ làm nhạc sĩ cũng rất thèm muốn. Uẩn khúc gì khiến anh không trở thành một nhạc sĩ chuyên nghiệp hơn, có nhiều bài nổi tiếng hơn?

NGUYỄN TRỌNG TẠO – Trước khi viết ca khúc Làng quan họ quê tôi (1978), tôi đã có mấy chục bài hát cho đội Tuyên truyền Văn hóa trung đoàn, sư đoàn mà tôi làm đội trưởng. Một số bài được giải thưởng, được phát sóng trong chương trình ca nhạc đài TNVN. Có người khuyên tôi nên thi vào học trường nhạc, nhưng tôi nghĩ muốn thành nhạc sĩ “tử tế” thì phải học nhạc viện nước ngoài (!). Một ý nghĩ là lạ thế. Còn chỉ làm một nhạc sĩ viết ca khúc thì tôi nghĩ là kiến thức âm nhạc mà tôi đã được thụ hưởng từ thầy Ngô Trí Thậm và mấy lớp sáng tác của quân đội cũng vừa đủ rồi. Vì thế, tôi đã chọn vào học trường viết văn Nguyễn Du khóa đầu tiên.

4. Anh thấy mình nổi tiếng là nhà thơ hơn hay là nhạc sĩ? Người hâm mộ bày tỏ tình cảm với anh bằng những cách nào?

NGUYỄN TRỌNG TẠO – Nếu được nghe một người đọc thuộc bài thơ của tôi và một người hát bài hát của tôi thì cảm giác mà tôi thích nhất là nghe người đọc thơ. Thuộc một bài thơ khó hơn thuộc một bài hát. Bài hát người ta thích, nghe mãi rồi cũng thuộc, nhưng thích bài thơ thì phải tự mình nhập tâm. Chỉ cần có một bài hát hay thì công chúng của nó vô cùng rộng lớn, là đủ nổi tiếng rồi. Còn thơ thì đi bằng con đường lặng lẽ vào trái tim công chúng. Tôi rất thú vị khi được xem những cuốn sổ tay sinh viên chép thơ mình hay nghe một người nào đó đọc lại bài thơ mà mình đã quên. Còn bài hát của tôi thì nhiều người hát qua điện thoại cho tôi nghe, nhưng nghe nhiều quá lại có cảm giác mệt vì có người hát như thế lúc họ đang say rượu hoặc vào lúc tôi đang ngủ.

5. Trong thời đại nghe nhìn, thơ có vẻ bị lép vế? Nếu cho anh chọn lại, anh sẽ làm… nhạc sĩ hẳn chứ?

NGUYỄN TRỌNG TẠO – Nếu nhìn vào lượng sách thơ được xuất bản và công bố trên Internet, trên báo giấy thì chưa bao giờ thơ lại nhiều như bây giờ. Nghĩa là người làm thơ và người đọc thơ gia tăng khủng khiếp. Với tôi thì thơ vẫn là thế mạnh. Dù thời nào thì thơ vẫn lặng lẽ đi con đường của nó, và khi đã chinh phục được lòng người thì nó có một sức “công phá” ghê gớm. Trong lịch sử, nhiều nhà thơ bị hàm oan triều đình, vì triều đình sợ thơ hơn sợ nhạc. Ngay trong bảng xếp hạng các vị thần, thì thần thi ca vẫn được xếp đầu bảng về nghệ thuật. Vì thế, thơ không dễ như nhiều người lầm tưởng. Không dễ có nhiều bài thơ thật hay và cũng không dễ tiếp cận bản chất thực sự của nó khi chính nó luôn có những biến động phức tạp về ngôn ngữ nghệ thuật… Đến tuổi tôi thì chả còn gì để lựa chọn nữa, bởi tôi đã chọn thơ từ rất sớm. Nhưng nếu bắt buộc phải lựa chọn lại thì tôi thích câu thơ của Becton Brech “Nếu phải đi trở lại/ Tôi lại đi đường này”.

6. Anh từng gặp những rầy rà gì khi viết những bài thơ “đi trước thời đại” như Tản mạn thời tôi sống?

NGUYỄN TRỌNG TẠO – Làm lính trinh sát hay lính xung kích thì dễ hi sinh. Đã làm lính, ai cũng biết điều đó. Những nhà thơ đi trước thời đại cũng vậy thôi, họ nhìn thấy những gì người thường chưa thấy, hoặc thấy mà không nói ra được, hoặc thấy mà không dám nói ra. Nhưng đã là nhà thơ thực sự thì anh phải hướng tới sự thật dù vinh quang hay đau buồn của chính anh và của cả thời đại mình đang sống. Tôi là một kẻ “đau buồn lạc quan” nên tôi không sợ khi nói ra sự thật bằng thơ. Vì thế mà cũng gặp không ít rầy rà vì nó. Nhiều lúc bị “thiến” trên bàn biên tập. Nhiều khi bị “soi” dưới mắt kính của lãnh đạo. Ví dụ như “Tản mạn thời tôi sống” bị cấp trên nhận xét “không có lợi cho ta, dễ bị địch lợi dụng” lúc nó mới được in ra, dù có nhiều người thích và thuộc bài thơ này. Và vì thế tôi phải rời Hà Nội 15 năm, như tôi vẫn hay tự đùa mình là “nàng Kiều lưu lạc”.

7. Có khi do anh là bộ đội lâu năm nên… không ai dám làm gì anh? Thật khó hình dung nhà thơ, nhạc sĩ Nguyễn Trọng Tạo lúc cầm súng như thế nào?!

NGUYỄN TRỌNG TẠO – Vâng, tôi có thời gian làm lính 20 năm (1969-1988), trải qua chiến tranh chống Mỹ cứu nước khốc liệt. Sau 1975, đi cùng bộ đội tình nguyện đến tận bản Son (Lào) thâm nhập thực tế trong cuộc chiến đấu tiễu phỉ giúp bạn, mấy lần hút chết. Tháng 2.1979 đến tận vùng chiến sự biên giới Cao Bằng cùng bộ đội trong những ngày ác liệt nhất và viết nhiều bài về cuộc chiến đấu này, trong đó có bài thơ “Tản mạn thời tôi sống” in trên báo Văn Nghệ (9/1981). Sauk hi đọc bài thơ này, bạn tôi bên bộ Công an là Nguyễn Đăng An bảo tôi đừng ra khỏi quân đội, vì ra là dễ bị “đánh” đấy (?). Nhưng quân đội cũng không để tôi ở lại Hà Nội được. Khi gặp riêng tôi để “đả thông” chuyện này, nhà thơ Chính Hữu (lúc ấy là Cục trưởng tuyên huấn quân đội) bảo, có người còn nói rằng, nếu để Tạo ở Tổng cục (chính trị) hắn lại viết thêm một “tản mạn” nữa thì sao. Mãi đến thời “đổi mới”, bài thơ “Tản mạn thời tôi sống” được in lại, được đánh giá là “đổi mới trước đổi mới” thì anh Chính Hữu mới thở phào, bảo tôi, “giờ đã khác rồi Tạo ạ”. Và tôi thấy cũng chả sao, vì tôi là một người lính, tôi chấp hành mệnh lệnh cấp trên dù có phải hi sinh. Người lính thời tôi là thế, là đi bất cứ nơi đâu khi Tổ quốc (quân đội) cần!

8. So với các nhà thơ cùng thế hệ, có vẻ anh viết trực diện về “libido” hơi nhiều?

NGUYỄN TRỌNG TẠO – Tình dục là vấn đề quan trọng của con người. Văn chương không thời nào thoát khỏi được nó. Có lần tôi đã nghĩ, nếu “Tây du ký” mà bỏ nhân vật Trư Bát Giới thì sẽ mất đi phân nửa sự hấp dẫn và giá trị của cuốn sách. Thơ tôi cũng quan tâm nhiều đề tài tình yêu, nên trực diện về libido là hợp lý. Nhưng tôi có cách của tôi, không bao giờ sỗ sàng về chuyện này, mà chủ yếu là hướng vào cảm giác và triết lý. Ví dụ tôi viết về Biển Hồ ở Tây Nguyên được hình thành sau địa chấn núi lửa, khiến người ta liên hệ đến thơ libido, “Anh nín thở đến tột cùng máu ứa/ Cột lửa phun nham thạch phì nhiêu/ Rồi chết lặng trong vỗ về mơn trớn/ Mười ngón dài thon của gió chiều”.

9. Anh cảm giác thế nào khi được so sánh với Pablo Neruda (ngoài nét tương đồng trong thơ ra thì ông ấy còn được giải Nobel và ứng cử tổng thống)?

NGUYỄN TRỌNG TẠO – “Mọi so sánh đều khập khiễng”. Người xưa nói vậy và giờ tôi cũng nghĩ vậy. Đọc bài viết của nữ nhà thơ Mỹ E. Croy về tập thơ song ngữ Việt – Anh của tôi, khi thấy chị ấy liên hệ thơ tôi với thơ Pablo Neruda (và mấy nhà thơ nổi tiếng khác ở nước ngoài), tôi thấy đó là cách cảm nhận của chị ấy. Chị ấy có cái nhìn của một nhà thơ và một nhà nghiên cứu văn học từ nước ngoài, và chị ấy thấy như thế. Chúng ta thường bị tâm lý nhược tiểu chi phối nên hay ngại/sợ những so sánh như vậy. Thực ra nền thơ Việt rất độc đáo bởi tư duy ngôn ngữ và tư tưởng Đông phương của nó. Tôi cũng có dịp gặp gỡ mấy nhà thơ nổi tiếng của Mỹ, Ba Lan, Trung Quốc… dù trò chuyện qua phiên dịch nhưng vô cùng thoải mái. Lúc ấy chỉ thấy nhà thơ đang tâm đắc với nhà thơ mà thôi. Tôi nghĩ điều đó là bình thường. Và chúng ta cũng nên tự tin hơn trong cuộc hòa nhập cùng thế giới văn chương hiện đại ngày nay, một thế giới mở vô cùng bình đẳng và thú vị.

16.11.2011

NGUYỄN MẠNH HÀ thực hiện

THƠ NGUYỄN TRỌNG TẠO VÀ NHỮNG NÉT CÁCH TÂN

Có thể nói yếu tố sáng tạo, đổi mới là một trong những yếu tố quyết định sự vong tồn của nghệ thuật. Những nỗ lực cách tân, đổi mới của các nhà văn, nhà thơ là điều đáng trân trọng, đáng được ghi nhận. Đó là ý hướng, khát khao của của những người thực sự muốn đưa văn chương Việt Nam bứt phá khỏi những vòng quay cũ kỹ, gia nhập vào nhịp sống văn chương hiện đại của thế giới. Trong nỗ lực cách tân, đổi mới thơ Việt sau 1975, chúng ta đã chứng kiến một sự thay đổi hết sức đa dạng, phong phú từ phong cách đến giọng điệu.

Nguyễn Trọng Tạo là một trong những nhà thơ đang nỗ lực với sự cách tân ấy. Trong quá trình hướng tới sự đổi mới, nhà thơ luôn luôn tâm niệm: “Tôi kính nể các nhà thơ cổ điển. Nhưng lớp nhà thơ sau không nên hướng tới họ, mà nên hướng tới chính mình. Có như vậy mới có thể hy vọng mình sẽ trở thành nhà cổ điển trong tương lai”. Với cách nghĩ ấy, ông đã mang đến những vần thơ vừa truyền thống vừa hiện đại. Không giống các nhà thơ khác như: Dương Tường, Lê Đạt, Hoàng Hưng… – họ làm mới thơ mình bằng những chuỗi hình ảnh tân kỳ, bằng những thủ pháp đồng hiện, cắt dán, biểu tượng xa lạ tiếp nhận từ phương Tây, Nguyễn Trọng Tạo lại chọn cho mình một hướng cách tân khác: cách tân trên chính cái nền truyền thống, cách tân nhưng vẫn lưu giữ cái chất “chân quê”. Có thể cảm thấu những vần thơ song hành truyền thống – hiện đại ấy qua những khía cạnh:

1. Những đổi mới về cái nhìn, cảm xúc.

Nhà thơ trẻ Mai Linh đã nhận xét về thơ Nguyễn Trọng Tạo: “Thơ anh rất hay, một thứ thơ sáng tạo, rất đúng với tư duy của thế hệ chúng tôi. Để thấy thơ anh sống được nhiều thời. Một thứ thơ truyền thống”. Thật vậy, chúng ta dễ thấy được thơ ông vẫn là nơi nương mình của những đề tài quen thuộc, của những vấn đề đã bao lần khắc chạm vào tâm trí của người tiếp nhận: là thiên nhiên, là yêu, là buồn, là trống vắng, hoang hoải… Song, sự cảm thụ của người đọc sẽ không trải mình trên một lối mòn nhàm chán bởi thơ ông vẫn mang đến những cái nhìn, những xúc cảm mới mẻ. Đó là sự chuyển tải tinh tế những suy nghĩ, tâm tính, cách nhìn nhận của người hiện đại trước những vấn đề tựa như đã cũ. Khi viết về thời gian, vần thơ ông xuất phát từ chính cái nhìn vào sâu thẳm bên trong, từ sự lắng nghe những âm vọng của đời sống qua những nhịp gõ thổn thức rất riêng nơi cái tôi nhà thơ:

Bóc đi làn sương mỏng
Núi khỏa thân mơ màng
Bóc đi ngày tháng cũ
Thấy mùa về hân hoan

Bóc nỗi buồn tơ vương
Vui mới rồi cũng cũ
Bóc đi nghìn nhung nhớ
Nhung nhớ lại theo về…
(Bóc đi nỗi nhớ mùa)

còn chi bóc nữa?
hãy bóc hồn tôi
tôi thành tờ lịch
bóc sang luân hồi
(Thời gian)

Tứ của bài thơ thật lạ. Đó không còn là cái tình vội vàng, gấp gáp, cái khát khao mạnh mẽ trước bước chuyển của thời gian trong thơ Xuân Diệu, không là những màu sắc biểu trưng, hỗn độn, phức tạp của thời gian trong thơ Đoàn Phú Tứ mà là ước vọng hòa vào thời gian của một cái tôi. Thời gian vẫn cứ lưu chảy, vẫn dồn hết sức mạnh của mình để “bóc” đi những ngày cũ, những nét đẹp xưa, những nỗi niềm quá vãng. “Tôi” vẫn cứ thản nhiên, vẫn cứ hân hoan, thách thức “còn chi bóc nữa, hãy bóc hồn tôi. Tôi thành tờ lịch, bóc sang luân hồi” , “tôi” dấn mình, chủ động hóa thân vào chính thời gian để cảm nhận tất thảy, để làm mới chính mình, hồn mình…

Khi những vần thơ Nguyễn Trọng Tạo hướng đến tình yêu, nó lại mang đến cho người đọc những thanh âm đặc biệt:

Em cỏ khát. Ta mưa rào đầu hạ
cỏ uống mưa run rẩy
cỏ đang thì
mưa rào đến rồi đi
cỏ xanh niềm ngơ ngác
ta biệt em
lớ ngớ chẳng hẹn gì.
(Cỏ và mưa)

Không là sự mãnh liệt, là khát cháy, cũng chẳng phải là tiếng lời giản đơn, mộc mạc mà đó là một câu chuyện tình yêu được diễn đạt bằng một giọng điệu ngu ngơ, bằng một khoảnh khắc của ba mươi tư con chữ. Tình yêu luôn là địa vực khuấy động trí nghĩ, xúc cảm của muôn thuở con người, là vỉa tầng cảm hứng kêu gọi ngòi viết khai mở của biết bao nhà văn, nhà thơ. Những gì người nghệ sĩ viết ra có để lại được ấn tượng đối với người thưởng thức hay không, điều đó phụ thuộc vào sự sáng tạo, nét riêng độc đáo trong cách cảm, cách nhìn của người viết. Nguyễn Trọng Tạo đã làm mới thứ tình cảm muôn thuở ấy. Cái giọng ngu ngơ, hờ hững của ông lại tái hiện được những cung bậc cảm xúc đối lập, xung khắc trong tình yêu. Có lúc tình yêu trong thơ của “Người Ham Chơi” (cách gọi của Hoàng Phủ Ngọc Tường) là những phép chia đến tận cùng, chia đến đáy của xúc cảm, của đam mê:

Chia cho em một đời tôi
Một cay đắng
một niềm vui
một buồn
Còn tôi cái xác không hồn
Cái chai không rượu tôi còn vỏ chai.
Một cây si
với
một cây bồ đề
Tôi còn đâu nữa đam mê
Trời chang chang nắng tôi về héo khô.
Một lênh đênh
một dại khờ
một tôi
Chỉ còn cỏ mọc bên trời
Một bông hoa nhỏ lặng rơi mưa dầm.
(Chia)

Chia cho em một đời say

Chia cho em một đời thơ

Ngay cả khi viết về sự cô đơn, Nguyễn Trọng Tạo cũng phải làm cho sự cô đơn ấy thật khác, thật ám ảnh so với bản chất vốn có của sự cô đơn:

Anh cây chổi tựa mòn góc bếp
Anh cái chảo mốc meo
Anh con mèo đói kêu khan
Anh con chồn hoang ngủ vùi trong hốc tối…
(Ngày không em)

Bốn câu thơ chỉ có “anh”, bốn lần anh xuất hiện như những vật vô tri, vô giác, như con thú lang thang cô độc. Nỗi nhung nhớ, sự cô đơn trở nên bất ngờ, thú vị hơn khi thẩm thấu qua ngòi bút của Nguyễn Trọng Tạo. Những sự lặp lại đầy ẩn ý ấy đã làm hiện lên bóng dáng một Nguyễn Trọng Tạo điềm đạm, đằm thắm, không nói nhớ, không nói thương mà tình cứ trải ra mênh mông sâu thẳm. Ở phía không em, anh ngồi đếm thời gian, đếm thiên nhiên, đếm muôn mặt cuộc đời, vì… anh nhớ em, anh mong được đến ngày bên em:

Chỉ có vậy mà trời ơi, anh đếm
Đếm hoàng hôn rồi anh đếm bình minh
Anh đếm gió đếm mây anh đếm cây đếm lá
Đếm cả tuần chưa tới nụ hôn em
(Tập đếm)

Nói thơ Nguyễn Trọng Tạo cách tân trên nền truyền thống không có nghĩa mọi hình tượng, điểm nhìn đều thiên vị với cái rõ ràng, cái chân thật, cái chất quê của truyền thống, mà thơ ông còn dung chứa những phần mở ảo tâm linh, còn sử dụng cả màu sắc tượng trưng, siêu thực. Thơ ông khai mở con đường đi vào vùng mờ tâm linh nhưng ngòi bút của ông không bị vô thức xoay vần mà đó là điểm tựa để khơi sâu, để mở rộng không gian thơ, để cảm thấu một cách trọn vẹn hơn cuộc đời, cõi người:

Mưa trắng đường mưa nắng ngất ngư
Ai đem dải lụa tận xa mờ
Có khi người chết nghìn năm trước
Hồn vẫn bồng bềnh những giấc mơ…
(Có khi)

Có thể thấy những vần thơ của Nguyễn Trọng Tạo vẫn không hề xa lạ khi bút thơ ông đã ít nhiều ghé đến địa vực siêu thực bởi: “nếu có đọc thơ Tây cũng là một cách mở rộng, tham bác cho cái chất nhà quê vừa gắn với cổ điển, vừa đáp ứng được nhu cầu hiện đại” (Nguyễn Đăng Điệp). Nhà thơ đã đáp ứng được “nhu cầu hiện đại” của người thưởng thức bởi trong quá trình sáng tạo, ông đã cảm bằng tâm hồn, đã nhìn bằng đôi mắt của những con người đương thời. Ông đã xuyết điểm những nét mới, nét lạ góp phần làm cho nền thơ nổi bật hơn, thu hút hơn.

3. Những đổi mới về phương diện nghệ thuật.

Nỗ lực cách tân của Nguyễn Trọng Tạo không chỉ dừng lại ở cách cảm, cách nhìn mà còn được thể hiện trong phong cách ngôn ngữ, trong hình thức nghệ thuật. Thậm chí sự cách tân về mặt hình thức có lúc nổi trội hơn, sáng rõ hơn. Trong việc cảm thụ văn chương, chúng ta không thể tách bạch giữa nội dung và hình thức, bởi chúng là một thể thống nhất, là một mối quan hệ tương hỗ, gắn kết mật thiết. Với những nét đổi mới trong thơ Nguyễn Trọng Tạo cũng vậy, người viết hướng theo hai khía cạnh nhưng trong quá trình phân giải, phương diện nghệ thuật sẽ cũng là lăng kính soi chiếu những cảm xúc, tư tưởng đổi mới của nhà thơ.

Trước hết, những vần thơ của người con đất Hoan Diễn luôn thể hiện rõ ý thức nuôi giữ mạch nguồn thể thơ truyền thống bằng chất sống mới, bằng thể nghiệm mới: “Trên con đường vô định, tôi đã đi tìm thơ gần trọn cuộc đời, để quay về với ngôn ngữ thơ ca nhịp chẵn của dân tộc mình”. Với niềm đam mê nhịp chẵn của thể thơ dân tộc, Nguyễn Trọng Tạo đã thổi cái nét riêng, nét mới vào hai thể thơ tiêu biểu: đồng dao và lục bát. Từ thể đồng dao truyền thống với bốn chữ, nhịp hai nhà thơ đã biến tấu tài hoa thành tám chữ nhịp hai:

Có cha/ có mẹ/ có trẻ/ mồ côi
Có ông/ trăng tròn/ nào phải/ mâm xôi
…
Có thương/ có nhớ/ có khóc/ có cười
Có cái/ chớp mắt/ đã nghìn/ năm trôi
(Đồng dao cho người lớn)

Chính sự biến cải ấy đã giúp cho nhà thơ chuyển tải xa hơn, sâu hơn những vấn đề ngổn ngang, phức tạp trong cuộc sống hiện đại đa thanh đa điệu, trong những góc khuất thẳm sâu của tình đời, tình người. Nhà phê bình Đỗ Trọng Khơi đã có một nhận định rất sâu sắc về sự biến tấu tinh tế này: “Thể đồng dao thường được hồn dân gian nuôi ở nhịp bốn chữ. Đồng dao của Nguyễn Trọng Tao viết ở thể tám chữ. Nhưng soi chẻ rạch ròi thấy thực chất vẫn tiếp nối thể bốn chữ dân gian. Là một nhạc sĩ, nên ông đã khéo đưa cái tài nhạc sang thơ, chuyển nhịp 4/4 (nhịp phức) sang nhịp 2/8 (nhịp đơn). Sự công phu gây hiệu quả là, ở dạng nhịp đơn (8chữ) nhịp điệu thơ chuyển nhanh hơn, sáng hơn; bởi vậy, ông dấu được kín hơn cái ẩn ý của sự so sánh, tính đối chứng. Ông đã lấy cái sáng, cái trong trẻo của nhạc điệu để ém giấu cái u uẩn, cái nhòe mờ của tư tưởng tình cảm. Nào là cái chết (cánh rừng chết) nhưng lại vẫn xanh; nào là sự sống (con người sống) nhưng lại như đã qua đời…Sự hữu hạn lồng trong sự vô hạn, và ngược lại…”

Nguyễn Trọng Tạo cũng rất thành công khi lạ hóa thể thơ lục bát. Đây là thể thơ nặng hồn dân tộc, khi bước vào thế giới thơ của ông, nó sẽ hiện lên với một hơi thở mới, điệu hồn mới. Sự độc đáo, mới mẻ ấy không chỉ cập bến ở hình thức xuống thang, tách chia câu chữ, chấm câu giữa dòng mà trên tất cả là sự mới mẻ nảy nở từ nội dung, như chính nhà thơ tâm niệm: “việc làm mới lục bát bằng nội dung mới là điều quan trọng”. Như trong bài thơ “Chia”, Nguyễn Trọng Tạo đã làm lạ khuôn hình sáu tám bằng hình thức xuống thang, chia cắt ngôn từ, biến đổi cấu trúc dòng thơ, xây dựng những hình thức nhịp điệu, tiết điệu mới. Hình thức ấy tạo nên một hiệu ứng xúc cảm mới, một cách thẩm thấu nội dung mới: câu chữ tác động đến giọng điệu, giọng điệu lại khơi bật những cung đường cảm xúc.

chia cho em một đời tôi
một cay đắng
một niềm vui
một buồn
tôi còn cái xác không hồn
cái chai không rượu tôi còn vỏ chai

chia cho em một đời say
một cây si
với
một cây bồ đề
tôi còn đâu nữa đam mê
trời chang chang nắng tôi về héo khô

Ta có thể cảm nhận trực tiếp từng cung điệu tâm hồn, từng nỗi niềm của “tôi” đang phân tách, đang chia rời để hướng đến thế giới của “em”. Những biến chuyển trong “phép chia” lạ thường ấy không chỉ tác động đến chúng ta qua ý nghĩa ngôn từ mà còn thông qua ấn tượng thị giác, cảm giác. Như vậy nhà thơ đã tạo ra những ấn tượng mới trên những thể thơ truyền thống của dân tộc. Với ông, việc cách tân không đồng nghĩa với sự phủ nhận, “cách li” những thể thơ cũ để tìm đến với những thể thơ hoàn toàn mới lạ. Đánh giá sau của Nguyễn Đăng Điệp thật đúng với trường hợp của Nguyễn TrọngTạo: “Anh biết nâng niu di sản văn hóa quê hương và cố gắng tạo nên sự “hòa giải” giữa cái cũ và cái mới trong thơ”

Bên cạnh cố gắng làm mới thể thơ truyền thống, Nguyễn Trọng Tạo còn tạo cho thơ mình một sức cuốn hút khác, đó là sự dẫn dắt người đọc vào thế giới của âm nhạc, của trường cảm xúc phiêu diêu, của những âm điệu đầy ma lực. Là một nhạc sĩ, Nguyễn Trọng Tạo sẽ có lợi thế lớn khi mang chất nhạc đến cho thơ. Giai điệu ví dặm chân chất, mặn mòi mà ông yêu chiều sẽ được thăng hoa trong thơ, sẽ được khoác thêm những thanh âm mới lạ khi những tiếng thơ ấy hướng đến những xúc cảm hiện đại, những nghĩ suy hiện thời:

Cỏ may khâu áo làng quê
Cớ chi gió thổi bay về trời cao
Ta lên sân thượng chạm vào
Cỏ may. Ta cúi xuống chào…Cỏ may!
(Cỏ may trên sân thượng)

cầm lòng thôi khỏi khóc cười
có người nuôi nhớ bởi người nuôi quên

cầm lòng rời bến ơi thuyền
thuyền xa bến hẹn sông hiền sóng ngoan

cầm lòng một mái thời gian
một đèn lẻ bóng một trang động tình

(Cầm lòng)

Nhà thơ đã tựa vào âm nhạc để trải bày những suy tư của mình, lấy nhạc thơ để diễn tả những nốt nhạc lòng. Người đọc sẽ không say trong giai điệu, không quá rơi vào vực nhạc mà quên đi phần ý, phần nghĩa. Trong cái vần điệu nhịp nhàng kia, ta thấu cảm cái tình, cái tình bất ngờ, cái tình tươi mới: tình trao mắt cho thơ – trời xanh mi ướt bờ – tình trao nắng cho mưa – chìm vào nhau bất ngờ ( Rượu chát). Chất nhạc được khởi tạo từ nhiều yếu tố, trong đó phép điệp là yếu tố có giá trị biểu đạt cao nhất. Phép điệp – biện pháp tu từ nghệ thuật không hề xa lạ trong vô vàn thi phẩm lại tạo được một ấn tượng riêng trong thơ Nguyễn Trọng Tạo. Ta thường bắt gặp trong thơ ông cách tổ chức điệp từ, điệp ngữ, điệp cấu trúc – điệp trong bài, điệp bằng hai lối câu song song, nương tựa nhau…Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Điệp, phép tu từ này đã mang đến cho thơ Nguyễn Trọng Tạo những giá trị biểu đạt bất ngờ: “Sự chặt chẽ trong cấu tứ và sự trùng phức về giai điệu. Sự “nhòe mờ” nghệ thuật giữa các chữ trong câu thơ. Trên cơ sở đó tạo nên những bất ngờ và bung phá”. Cảm nhận một thi phẩm tiêu biểu của nhà thơ – “Đồng dao cho người lớn”, chúng ta sẽ nhận thấy hiệu quả ấy. Soi chiếu từng câu chữ của bài thơ chúng ta bắt gặp từ “có” được lăp lại 16 lần bên cạnh từ “mà” được lặp lại 6 lần. Chúng ta biết rằng “Đồng dao cho người lớn” đã đụng đến những vấn đề “rất người lớn”. Đó là cái sống cái chết, cái nghĩa cái tình của con người đối với kiếp người và đặt ra những quan niệm về tình yêu, về thời gian, về quy luật nhận thức của con người đối với tự nhiên và xã hội. Biện pháp điệp từ đã giúp tác giả chuyển tải những tư tưởng ấy một cách đầy nhạc tính, cuốn hút chứ không phải là sự triết luận khô khan. Tác giả đưa ra những mệnh đề rồi cũng chính tác giả phủ định những mệnh đề ấy, dọc theo bài thơ là sự đối lập: “có cha có mẹ có trẻ mồ côi. Có ông trăng tròn nào phải mâm xôi”….vừa “có” đấy lại bị phủ nhận ngay sau tiếng “mà” đầy gợi mở!

Hình thức điệp cấu trúc cũng giúp cho nhà thơ thể hiện một cách tinh tế những cung bậc của xúc cảm. Để bày tỏ triết lý về con người và cuộc đời cấu trúc đối lập được lặp lại: Mỗi mặt đối lập thể hiện bằng bốn chữ:

“Có cánh rừng chết >< vẫn xanh trong tôi

Có con người sống >< mà như qua đời”…

Tuy nhiên, hai dòng thơ thứ 9 và 10 chuyển sang giọng điệu trữ tình: “Mà thuyền vẫn sông mà xanh vẫn cỏ / Mà đời vẫn say mà hồn vẫn gió“. Tình thơ dào dạt kết hợp với bốn từ “vẫn” gắn với thiên nhiên bao la “vẫn sông…vẫn cỏ” với cuộc đời và hồn người “đời vẫn say…hồn vẫn gió” đã khẳng định niềm tin vào cuộc đời và con người, mặc dù còn có bao nhiêu điều ngộ nhận: “…ngoại tình ngỡ là tiệc cưới”, “…trăng tròn nào phải mâm xôi”…

Hay như khi muốn biểu đạt một cách ý nhị nỗi niềm trắc ẩn, nỗi cô đơn, đắng đót của kẻ mang bản mệnh đa đoan, một bản thể chênh vênh, khắc khoải trong cuộc đời thường, nhà thơ lại lặp lại vần điệu với những “nửa” chơi vơi:

Vẽ tôi mực rượu giấy trời
nửa say nửa tỉnh nửa cười nửa đau
vẽ tôi thơ viết nửa câu
nửa câu ma quỷ đêm sâu gọi về…

(Tự họa)

…

Nhà thơ đã lưu lại một dư vị thơ rất riêng, một trái tim thơ đầy nhạc. Người đọc dễ thấu cảm điệu hồn của nhà thơ và cũng tìm thấy trong những vần thơ quen mà lạ ấy sự khơi mở chính tâm hồn của mình.

Nhà thơ Nguyễn Thụy Kha đã từng nhận xét về Nguyễn Trọng Tạo: “Một người “ngả nghiêng với những khát vọng cách tân nghệ thuật… ứa nghẹn những bức bách đời thường”. Thật vậy, nhà thơ luôn miệt mài lao động nghệ thuật để thổi hồn mới cho trang thơ của mình, làm cho những bài thơ của mình mang hình sắc riêng, là “một phát minh về hình thức, một khám phá về nội dung”. Khi đọc thơ ông chúng ta bắt gặp ngay “chất Nguyễn Trọng Tạo”, đặc biệt là cách sử dụng biện pháp tu từ quen thuộc, nương mình trên phông nền truyền thống để tạo dựng một sức bật vươn đến những tứ thơ lạ, những cách tổ chức ý tưởng thơ độc đáo. Nguyễn Trọng Tạo đã có những đóng góp tích cực cho quá trình đổi mới thơ ca. Những đóng góp đáng quý ấy một lần nữa khơi nhắc ý niệm: “Lẽ sống của Thơ là sự đổi mới không ngừng”.

01/03/2011 15:54

Nguồn http://yume.vn/news/sang-tac/ban-tron-van-nghe/tho-nguyen-trong-tao-va-nhung-net-cach-tan.35A77A8A.html

Mặc Lâm, biên tập viên RFA

2011-11-11

Trong chương trình VHNT hôm nay mời quý vị theo dõi cuộc mạn đàm giữa Mặc Lâm và nhà thơ, nhạc sĩ Nguyễn Trọng Tạo chung quanh tác phẩm “Nguyễn Trọng Tạo Thơ và Trường ca” đã được in và sẽ ra mắt tại Trung tâm Văn hóa Đông Tây vào ngày Chúa nhật 13 tháng 11 tới đây.

Thư mời buổi ra mắt sách của nhà thơ Nguyễn Trọng Tạo tại Trung tâm Văn Hóa Đông Tây

Một tuyển tập được đưa vào các thư viện

“Nguyễn Trọng Tạo Thơ và Trường ca” là một tuyển tập dày 556 trang gồm 296 bài thơ, 2 trường ca và 4 bài viết của Hoàng Phủ Ngọc Tường, Nguyễn Đăng Điệp, Nguyễn Thụy Kha, nữ nhà thơ Mỹ Mary E. Croy, và trích lời nhận định của Nguyễn Đình Thi, Vũ Cao.

Đây là cuốn sách được nhà nước đặt hàng cho các thư viện trung ương và địa phương. Nội dung do tác giả tự chọn. Nói về chuyện nhà nước đặt hàng để in tác phẩm thơ cho mình, nhà thơ Nguyễn Trọng Tạo cho biết:

-Gọi là đặt hàng là vì nhà nước đưa một số tiền cho nhà xuất bản để họ in tập thơ của tôi và sau đó họ sẽ mua cho các thư viện trên toàn quốc. Hình như nhà nước họ dự định những tác giả mà họ cần phải lưu giữ lại, làm sao để bạn đọc có để mà theo dõi một hệ thống các tác giả trong nước. Tất nhiên số lượng không được lớn, với 64 tỉnh thành họ cũng chỉ đặt 500 cuốn.

-Xin anh cho biết với số sách giới hạn như vậy thì anh và Trung Tâm Văn Hóa Đông Tây đã làm gì để có thêm sách cho người đọc?

-Nếu chỉ nhà nước đặt hàng thì không thể đủ cho công chúng người ta cần đọc. Rất nhiều người muốn có trong tay hay tủ sách gia đình của mình, có cuốn thơ của Nguyễn Trọng Tạo cho nên tôi và Trung tâm Văn Hóa Đông Tây bàn nhau in thêm. Tác giả bỏ tiền ra in thêm một số lượng khác để đáp ứng sự mong mỏi của người đọc. Chúng tôi tổ chức buổi ra mắt sách và nghĩ rằng việc ra mắt này thì bán sách chỉ là phụ thôi. Trung tâm Văn Hóa Đông Tây họ nghĩ rằng cuộc ra mắt sách của Nguyễn Trọng Tạo thì sẽ tập trung lại những người yêu thích thơ Nguyễn Trọng Tạo và sẽ có một cuộc vui. Họ sẽ làm cả ngày trong 12 tiếng đồng hồ, từ 9 giờ sáng Chúa Nhật ngày 13 tháng 11 cho tới 21 giờ.

-Vâng, khi chương trình này đến với quý vị chúng ta còn một đêm nữa thì buổi ra mắt sách của nhà thơ tại Trung tâm Văn Hóa Đông Tây sẽ bắt đầu. Đối với nhiều người ở xa thì đây quả thật là một điều đáng tiếc vì không có cơ hội gặp gỡ nhà thơ, nhạc sĩ mà họ yêu mến. Thưa anh Nguyễn Trọng Tạo anh có thể trình bày vài bài thơ trong tác phẩm “Nguyễn Trọng Tạo Thơ và Trường ca” hay không?
- Trong quyển sách ấy có 296 bài thơ và hai trường ca. Tôi chưa bao giờ nghĩ là mình sẽ in một tập thơ dày năm sáu trăm trang như vậy. Tôi cũng muốn đọc để gửi đến thính giả một số bài thơ thí dụ như bài “Tản mạn đời tôi sống”. Đây là bài thơ mang một dấu ấn rất mạnh ở Việt Nam đầu những năm 80. Bài thơ này tôi viết năm 81, trước đổi mới. Bài thơ đã gây một cú sốc trong thi đàn Việt Nam trong cái thời đó.

Một cú sốc trong thi đàn Việt Nam

Cú sốc này đã làm cho tôi phải rời khỏi Hà Nội và đi về miền Trung đến 15 năm, cũng ngang thời gian lưu lạc của Thúy Kiều. Sau đó tôi mới về Hà Nội nhưng rất may mắn, đến năm 86 trong thời kỳ đổi mới thì bài thơ được đánh giá lại, được in và đọc trên các đài phát thanh. Cái thời ấy tôi muốn nói sự thật của một thời đoạn trên đất nước Việt Nam…

.

Tản mạn thời tôi sống

Những bông hoa vẫn cứ nở đúng mùa
Như thời đã đi qua, như thời rồi sẽ đến

Nhưng cái thời tôi sống hẳn khác xưa
Trong bài hát thêm bom rơi, và súng
Anh yêu em anh phải đi ra trận
Vợ yêu chồng biết chờ đợi, nuôi con
Đất yêu người đất nhận làm lá chắn
Hai mươi năm không nguôi lửa chiến trường

Hai mươi năm không ngày nào vắng người chết đạn
Khăn tang bay người sống trắng mái đầu
Đâu cũng gặp những nghĩa trang liệt sĩ
Chiến tranh chấm dứt rồi mà nào dễ tin đâu!

2.
Những bông hoa vẫn cứ nở đúng mùa
Nhưng màu hoa thời tôi thì có khác
Xe đến công trường bay mù bụi cát
Màu hoa thường lấm bụi suốt mùa khô

Lúa ngậm đòng lụt bão đến xô bồ
Nhà đang dựng thiếu xi măng, thiếu gạch
Bao đám cưới chưa có phòng hạnh phúc
Mây ngổn ngang lam lũ những dáng người

Anh nhớ em nhớ về phía cuối trời
Nơi đất mới khai hoang chân em dầm trong đất
Em nhớ anh nhớ về nơi bóng giặc
Cứ rập rình quanh cột mốc đêm đêm

Gió thầm thào như chẳng thể nguôi yên
Gạo thịt cửa hàng nhiều khi không đủ bán
Con phe sục khắp ga tàu bến cảng
Giá chợ đen ngoảnh mặt với đồng lương…

Có bao người ước cuộc sống bình thường
Như một thuở xa xôi mình đã có
Thuở miếng ăn không phải bàn đến nữa
Thuở chiến tranh chưa chạm ngõ nhà mình

Có bao người bạc bẽo với quê hương
Thả số phận bập bềnh vào biển tối
Thời tôi sống có bao nhiêu câu hỏi
Câu trả lời thật không dễ dàng chi!…

3.
Những bông hoa vẫn cứ nở đúng mùa
Chỉ vết thương rồi thời gian làm sẹo
Vầng trăng mọc vào thơ mỗi ngày dường đổi mới
Người lo toan vầng trăng chẳng yên tròn

Tôi sống thời không thể đứng quay lưng
Bao biến động dễ đâu nhìn thấy được
Bờ thẳng hơn những cánh đồng hợp tác
Đê sông Hồng sau màu lũ thêm cao

Tàu ngoài khơi vừa phát hiện mỏ dầu
Đập thủy điện sông Đà đang xây móng
Tờ báo đẫm mồ hôi bỗng sáng dòng tin ngắn:
“Nhà máy giấy Bãi Bằng vừa ra mẻ đầu tiên”

Thời đã qua sẽ chẳng khỏi ngạc nhiên
Nếu trở lại bây giờ vẫn quần nâu dạo phố
Thời tôi sống cả đến bầy em nhỏ
Diện quần bò nhảy theo điệu nhạc vui…

Đài thêm nhiều những bài hát yêu nhau
Những điệu múa ba-lê hồng hào thêm sân khấu
Cái mới đến ngỡ ngàng rồi nhập cuộc
Báo bớt trang báo thêm chút thơ tình

Thơ chưa hay thì thơ nói thật lòng
Ai giả dối rồi biết mình lầm lỗi
Thời tôi sống có bao nhiêu câu hỏi
Câu trả lời thật không dễ dàng chi!…

4.
Khi đang đắm yêu nào tin được bao giờ
Rồi một ngày người yêu ta đổi dạ
Rồi một ngày thần tượng ta tan vỡ
Bạn bè thân thọc súng ở bên sườn

Sau cái bắt tay xòe một lưỡi dao găm
Kẻ tình nguyện giữ nhà muốn chiếm nhà ta ở
Tấm ảnh Mao treo lẫn màu cờ đỏ
Tay ta treo đâu nghĩ có một lần!…

Như con chiên sùng đạo chợt bàng hoàng
Nhận ra Chúa chỉ ghép bằng đất đá
Thời tôi sống thêm một lần súng nổ
Trái tim đau rỏ máu dọc biên thùy…

5.

Rồi thời gian qua đi rồi tuổi trẻ qua đi
Ai sau tôi ở vào thời sắp đến
Thời không còn khổ đau thời không còn nghèo túng
Đọc thơ tôi xin bạn chớ chau mày.

Bạn hãy quên đi vất vả những hàng ngày
Bao lo lắng đời thường từng làm tuổi xanh ta bạc tóc
Chỉ Hy vọng và Niềm tin giúp ta thêm sức lực
Câu thơ này xin bạn nhớ giùm cho:

Những bông hoa vẫn cứ nở đúng mùa!…

Nhà thơ Nguyễn Trọng Tạo ký sách tặng GS Sử học Bùi Thiết . Source sachhanoi.com

Tôi tiếp tục một câu hỏi lớn đối với cuộc sống của chúng ta qua bài “Đồng dao cho người lớn”. Đây là câu chuyện của người lớn nhưng mà dùng để mở bằng cái nhịp đồng dao của trẻ con:
.

Đồng dao cho người lớn

có cánh rừng chết vẫn xanh trong tôi
có con người sống mà như qua đời

có câu trả lời biến thành câu hỏi
có kẻ ngoại tình ngỡ là tiệc cưới

có cha có mẹ có trẻ mồ côi
có ông trăng tròn nào phải mâm xôi

có cả đất trời mà không nhà ở
có vui nho nhỏ có buồn mênh mông

mà thuyền vẫn sông mà xanh vẫn cỏ
mà đời vẫn say mà hồn vẫn gió

có thương có nhớ có khóc có cười
có cái chớp mắt đã nghìn năm trôi.

-Thưa nhà thơ Nguyễn Trọng Tạo mới đây anh đã phổ biến một bài thơ đã được anh sáng tác vào năm 1980 viết về những người lính đang trú đóng trên đảo Vạn Hoa. Bài thơ này gợi lại nhiều hình ảnh khiến người ta có cảm giác rằng những người lính trẻ này có vẻ như bị bỏ quên trong trí nhớ của nhiều người, anh có những chia sẻ gì về bài thơ này thưa anh?

-Vâng tôi đã ra đảo và đã viết bài thơ “Anh đã yêu như vậy”. Người lính trên đảo vất vả lắm, nước ngọt rất khó khăn, rau thì rất hiếm. Tôi nghĩ rất lạ đời, kinh ngạc và cả kính trọng những người sống một cuộc sống quá khó khăn quá vất vả như thế mà họ vẫn yêu hòn đảo như vậy.
.

Anh đã yêu như vậy

Chẳng lẽ anh yêu đất cằn và đá cỗi
nắng cháy da và rét buốt xương
gió xé rách áo quần
mưa ném nghiêng mũ cối
chẳng lẽ anh yêu sóng biển gào dữ dội
át cả tiếng em từ phía đất liền?

Công sự anh đào xuyên ngày, xuyên đêm
đào vào đá (lưỡi xẻng thay mấy bận)
những cánh tay kéo pháo hai ba tấn
lên điểm cao, dốc dựng lệch trời xanh
chẳng lẽ anh yêu đá cào tướp bàn chân
dày cao cổ rách rồi, tay con trai lại vá?

Sống giữa biển mà lắm khi thèm cá
luống rau trồng trong lưới ngăn chim
nước biển nhiều mà chẳng thể nấu cơm
(phuy nước ngọt để dành khi giặc giã)
chẳng lẽ anh yêu đêm liên hoan văn nghệ
có chàng trai sắm vai gái diễn chèo?

Chẳng lẽ anh yêu những đêm ngủ hầm kèo
báo đến chậm hai tuần vẫn gọi là “báo mới”
lá thư tình đọc chung cùng đồng đội
lúc nghe đài là lúc gặp quê hương
chẳng lẽ anh yêu những ngày tháng thẳng căng
đêm bật dậy mấy lần báo động?

Nhưng em ơi, giữa muôn trùng biển sóng
anh đã yêu như vậy ngày ngày
như yêu em đắm say
yêu giấc ngủ hằng mơ về bờ cát
bởi anh biết:
nếu lòng mình đổi khác
giặc sẽ tràn qua đảo của mình đây!…

Quý vị vừa theo dõi buổi mạn đàm với nhà thơ, nhạc sĩ Nguyễn Trọng Tạo về tác phẩm “Nguyễn Trọng Tạo Thơ và Trường ca”. Hy vọng quý vị có thêm thông tin về tác phẩm này để làm giàu thêm tủ sách gia đình hay trong trí nhớ về một tác giả nhiều tài năng trên cả hai lĩnh vực âm nhạc và thơ ca.

Nhà thơ Trịnh Thanh Sơn

NTT – Nhà thơ, nhà phê bình Trịnh Thanh Sơn, người bạn văn, bạn rượu của tôi mất đã hơn 4 năm. Sinh thời, tôi in ra tập sách nào anh cũng đọc, đọc kỹ và viết bài chia sẻ. Nay tôi chuẩn bị ra mắt tập “Thơ và Trường ca” như một “tiền tuyển” về thơ, bỗng nhớ Sơn vô kể. Thiếu Sơn là thiểu hẳn một “hoạt náo thi tửu” thật đáng yêu. Nhân dịp này, tôi đưa lại bài viết của anh về tập thơ “Thế giới không còn trăng”. Đây cũng là bài viết cuối cùng của Sơn khi đang trên giường bệnh, rồi ra đi mãi mãi (9.2007).

Tiếng cười – Sự giễu nhại và nỗi đau buồn sâu thẳm!

(Đọc Thế giới không còn trăng – Thơ Nguyễn Trọng Tạo – NXB Hội Nhà văn, 2006)

TRỊNH THANH SƠN

Có thể coi tập thơ Thế giới không còn trăng là đỉnh cao của phong cách thơ Nguyễn Trọng Tạo, mà khởi thuỷ là từ những năm tám mươi của Thế kỷ trước, với bài thơ mang tính Tuyên ngôn nổi tiếng Tản mạn thời tôi sống.

Thượng Đế là Đấng Toàn năng, vĩ đại vô cùng. Thượng đế vĩ đại nhờ bởi hai phẩm chất chính trong tính cách, đó là cực đoan và khôi hài. Sau khi nông nổi sinh ra một loài động vật có tên là Con Người, trong cơn say sinh nở và bản tính khôi hài, Thượng đế bốc nhầm ba vị thuốc cho Con Người sơ sinh uống, đó là Ngu Dốt, Tham Lam và Độc Ác, rồi đẩy tất tần tật xuống trần gian. Đến khi tỉnh rượu, Thượng Đế mới ghé mắt nhìn xuống hạ giới thì hỡi ôi, cái lũ Người mà Thượng Đế sinh ra đang gầm ghè vì miếng ăn, vì cái ghế ngồi mà chém giết nhau túi bụi. Tại sao chúng lại phải chém giết nhau như thế nhỉ? Ta sinh ra chúng đẹp lắm kia mà, nhân hậu, nhường nhịn lắm kia mà ? Thôi rồi, ta say, ta lỡ bốc nhầm thuốc rồi, có khổ không? Trong đầu, trong ngực lũ người kia ta chỉ nhồi nhét toàn là những Ngu dốt, Tham lam và Độc ác, hèn chi chúng cứ lao vào mà chém giết, mà ăn thịt lẫn nhau như hùm beo. Phải sửa chữa sai lầm này ngay. Thế là Thượng Đế hăm hở sinh ra một nhúm người khác, mặt mũi xanh xao vàng vọt, tay chân lẻo khoẻo trói gà không chặt, nhưng lại được Thượng Đế thổi vào đầu và ngực hai phẩm chất của chính mình, đó là Cực Đoan và Khôi Hài. Thượng đế suy nghĩ hồi lâu, rồi tặc lưỡi đặt tên cho nhúm người xanh xao vàng vọt đó một cái tên cũng rất khôi hài: Nhà Thơ! Trước khi đẩy nhúm người ngơ ngác, cực đoan và khôi hài ấy xuống trần gian, Thượng Đế chỉ dặn một câu gọn thon lỏn: Các ngươi xuống mà cứu đồng loại của các ngươi dưới đó, ta mệt lắm rồi!

Lũ người xanh xao vàng vọt ốm o kia khênh vác sứ mệnh to lớn trên vai, lục tục xuống trần, chia nhau ra sinh sống cùng đồng loại trên cả 6 lục địa có sẵn, nhung nhúc những người da trắng da đen da vàng da nâu đủ cả….Hành trang và vũ khí duy nhất của lũ người ngơ ngẩn ấy chỉ là cây bút với tính cách cực đoan và khôi hài được thừa hưởng một cách miễn cưỡng, nghĩa là không tự giác và càng không trọn vẹn từ Thượng Đế – Người Cha đáng kính -mà thôi! Trong lũ người ấy ta dễ dàng nhận ra bóng dáng thi sĩ Nguyễn Trọng Tạo, với mái tóc xoăn luôn đi ở hàng đầu trong đoàn người ốm o đi cứu đồng loại ra khỏi căn bệnh trầm kha Ngu dốt, Tham lam và Độc ác. Lũ người ấy nảy ra một dự định kinh hoàng là bắn rụng mặt trăng đi, để thế giới không còn trăng nữa, cái vầng trăng vốn là biểu tượng của Cái Đẹp sẽ bị bắn hạ và cùng với vầng trăng, chúng cho tiêu luôn cả Chân và Thiện nữa! Thế là cái lý tưởng của loài người, cái cốt tử của Văn học, Nghệ thuật là Chân- Thiện- Mỹ sẽ đi đời nhà ma! Khi ấy, thế giới loài người sẽ còn lại gì nhỉ, sẽ ra sao nhỉ?

Và khi ấy, một giọng giễu nhại vang lên:

Thế giới không còn trăng! Tin nghe rùng rợn quá
Chú cuội cây đa tan xác giữa thiên hà
không còn Tết Trung thu, không còn đêm phá cỗ
không còn ánh trăng ngà cho thi sĩ làm thơ…

Hàn* đã quen có trăng như người tình muôn thuở
Ta đã quen có em như trăng khuyết trăng tròn
Exenhin uống trăng tan đầu ngọn cỏ
Lý Bạch đuổi theo trăng xuống tận đáy sông trong…

Trong những câu thơ ấy ta thấy cả tiếng cười và nước mắt, thấy cả tính cách cực đoan và khôi hài của loài thi sĩ. Giễu nhại là một bản lĩnh, giễu nhại khác với chê bai và giễu cợt. Người biết giễu nhại là người biết khôi hài và tự khôi hài, thường đứng cách xa loài người tầm thường một khoảng đủ rộng dài cho quan sát và chiêm nghiệm, cao hơn một khoảng để nhìn xuống mà khái quát.Và đó sẽ là một khái quát đớn đau:

Ta rờn rợn nghĩ tới lò Hoàn Vũ
một ngày kia hoả táng cả trăng vàng
đừng tưởng giết một tinh cầu giá lạnh
mà ngỡ mình vô tội với tình trăng…

Từ tiếng cười, sự giễu nhại của một bài thơ, dẫn đến tiếng cười và sự giễu nhại của cả một tập thơ là bước đi có chủ định của Nguyễn Trọng Tạo. Có thể coi tập thơ Thế giới không còn trăng là đỉnh cao của phong cách thơ Nguyễn Trọng Tạo, mà khởi thuỷ là từ những năm tám mươi của Thế kỷ trước, với bài thơ mang tính Tuyên ngôn nổi tiếng Tản mạn thời tôi sống.

Khi Nguyễn Trọng Tạo nói : Những bông hoa vẫn cứ nở đúng mùa/ Như thời đã đi qua như thời rồi sẽ đến!, tức là Tạo nói theo cái cách tưng tửng của Nguyễn Trãi ngày xưa, rằng: Kim cổ vô cùng giang mạc mạc / Anh hùng hữu hận diệc tiêu tiêu! Qui luật của vạn vật là vậy, qui luật của cuộc đời là vậy, một khi con người bừng thức trong một giác ngộ nào đó sẽ bừng dậy một sám hối chân thành và đớn đau! Cái ta ngỡ là thế này, đinh ninh là thế này bây giờ lại hoá ra thế khác. Bao nhiêu năm ta đổ máu và đổ cả niềm tin cho một giá trị ảo, giờ chợt nhận ra thì thật đáng cười, đáng giễu nhại và đau buồn làm sao! Trong hành trình thơ Nguyễn Trọng Tạo, chúng ta nhận rõ có hai thời kỳ mà cái bản lề của sự khép mở kia chính là từ thời điểm anh viết bài thơ Tản mạn thời tôi sống. Với bài thơ hết sức quan trọng này trong hành trình thơ của anh, Nguyễn Trọng Tạo như tuyên bố và khẳng định rằng: Từ thời điểm này, nhà thơ Nguyễn Trọng Tạo đã là một con người khác, một công dân khác và một thi sĩ khác! Cái khác ấy hiện hình nhanh chóng và tự khẳng định một cách đầy tự tin và thuyết phục qua hai tập thơ Đồng dao cho người lớn và Nương thân. Đó là sự hình thành một cách đầy ý thức và quyết liệt cho giọng điệu và phong cách giễu nhại đau buồn trong thơ anh.

Mọi cái trong đời đối với thi nhân bây giờ không còn nghiêm trang nữa, hay nếu còn khoác bộ áo xống trang nghiêm thì cũng chỉ mang đầy vẻ khôi hài, giả dối, thớ lợ, cũng trở thành đối tượng trực tiếp cho sự giễu nhại mà thôi. Ngay cả đến từng ý nghĩ của tôi, những ý nghĩ thầm kín trong đầu cũng phải bày ra trước bàn kiểm duyệt, liệu bây giờ tôi còn dám tin tôi? Những câu thơ mang âm hưởng tự trào mà buồn đau thấm thía:

Thế là tôi kiểm duyệt tôi trước khi anh kiếm duyệt. Những người chết không biết nói. Tiếng quạ kêu nhắc nhớ mấy chiến trường. Tiếng chim sơn ca trong lồng hót theo ý chủ. Nay tế nhị, mai nhạy cảm mốt tinh ý tinh vi tinh tường tinh tướng. Còn nhiều nữa những cản từ ngụy biện. Thế là bao che thế là trừng phạt. Thế là ta mà chẳng phải ta…( Phác hoạ).

Thơ Nguyễn Trọng Tạo ở chặng hai này đã đạt tới một vẻ đẹp cổ điển trong sự tung tẩy và tự làm mới. Cái mới không nệ vào hình thức tân kỳ, câu chữ tân kỳ mà cái mới ở đây là những tư tưởng mới, giọng điệu mới, tâm thế mới, nhạc điệu và tiết tấu mới, phức màu, phức nhịp… nên từng bài thơ trở nên đa thanh và phức điệu. Tôi nói những điều trên là có cơ sở tự cái nguồn âm nhạc luôn tuôn chảy, cái màu sắc và đường nét của hội hoạ luôn long lanh trong tâm hồn nhà thơ đa tài, đa cảm, đa tình này. Và đây là một ví dụ ngẫu nhiên, minh chứng cho bức tranh tình muôn sắc ấy:

không vẽ mắt không vẽ môi không vẽ dáng hình
tôi vẽ hơi thở em thơm tho lộc biếc
căng cứng vú đồi
và chiếc gương trời
ai vừa đánh rơi xuống mặt hồ trong vắt…

…không vẽ người đàn bà hồi xuân
tôi vẽ mùa xuân vĩnh hằng trên toan trắng
em!
bức tranh tình không năm tháng
em!
Mùa xuân chiếm hữu sắc màu tôi!
( Bức tranh tình)

Chẳng hiểu sao, đọc những câu thơ ấy, tôi lại chợt nhớ những câu thơ lục bát của Bùi Giáng đã bám quanh quất trong trí nhớ tự hồi nào:

Em về mấy thế kỷ sau
Ngó trăng còn thấy nguyên màu ấy không?
Ta đi gửi lại đôi dòng
Lá rơi có dội lại trong sương mù?

Về ngữ nghĩa, về ngữ cảnh, về tình huống, chẳng có gì liên quan giữa những vần thơ ấy, vậy mà chúng lại gợi cho người ta liên tưởng về một mối tình xuyên tháng xuyên năm, một mối tình vĩnh cửu chỉ có được trong tâm tưởng thi nhân. Chao ơi, cái kỳ diệu của Thơ là ở đấy. Em về mấy thế kỷ sau…thì cũng chính là mùa xuân vĩnh hằng trên toan trắng chứ sao!

Nhưng cái giọng trữ tình thuần khiết và trong sáng ấy chẳng ở được bao lâu, thì sự cợt đùa, giễu nhại kinh niên lại đột ngột ùa về, làm cho bức tranh tình không năm tháng, cái mùa xuân chiếm hữu sắc màu tôi lại hoá ra thế này:

Anh làm vua không ngai em vẫn là hoàng hậu
Nàng công chúa khóc nhè chàng hoàng tử hờn dai
chợt thương quan không dân chợt thương ngai không chủ
thương những đời người chung thân trong áo mão cân đai…
(Cổ tích thơ tình)

Nói thương người cũng là nói thương mình, thương cái ông vua không ngai ở tít trên tầng sáu ngôi nhà có sân thượng đầy cỏ may kia, cái thứ cỏ gợi nhớ một miền quê, một tuổi thơ nghèo khó, trong trẻo và thanh khiết. Bài thơ lục bát này Nguyễn Trọng Tạo viết trong một đêm say cô đơn, chỉ đợi trời sáng là đọc cho tôi nghe qua điện thoại. Và tôi đã nghe cho tới bây giờ như nghe nỗi lòng buồn bã của chính tôi:

Cỏ may khâu áo làng quê
cớ chi gió thổi bay về trời cao
ta lên sân thượng chạm vào
cỏ may. Ta cúi xuống chào …cỏ may!

…Cỏ may không hẹn mà xanh
Tìm ta khâu vá cho lành nhớ thương
Ngang trời hoa cỏ đẫm sương
Loanh quanh sân thượng mà thương cánh đồng…

Và tôi gọi đó là những câu thơ buồn đau thăm thẳm sau giễu nhại và cười cợt một đời!
Như trên đã nói, thơ Nguyễn Trọng Tạo hôm nay đa thanh và phức điệu, trước hết là nhờ ở phẩm chất công dân mạnh mẽ và nhất quán, ý thức trách nhiệm của một kẻ sĩ trước ngòi bút, trước hiện thực và chân lý khách quan, trước bạn đọc và trước thời gian, vị Quan Toà nghiêm khắc nhất đối với tất cả những ai muốn theo đuổi cái chí của Nguyễn Công Trứ tiên sinh: “Làm trai sống ở trong trời đất/ Phải có danh gì với núi sông!”

Có một chút danh gì với núi sông, đối với những kẻ lập ngôn, thực khó vô chừng! Ảo tưởng thì nhiều mà thực tâm, thực tài lại quá mỏng, lũ người háo danh cứ nhắm mắt mà bước loạng choạng trong một niềm say mê bệnh hoạn ngỡ mình đang bay lên đỉnh Thi Sơn! Trong lũ người kia, ta không thấy bóng dáng thi sĩ Nguyễn Trọng Tạo, bởi lúc đó, anh còn đang bận trò chuyện với tượng Thằng Cu Đái ở tận Brucxen bên nước Bỉ! Bài thơ cười cợt và giễu nhại mà sâu sắc vô cùng về triết lý nhân sinh, về lẽ trời, lẽ đời, lẽ người, lẽ sống , lẽ buồn vui…Mà không vui sao được khi chứng kiến một cảnh tượng như thế này:

Đến Bỉ thăm thằng Cu Đái
nhỏ con mà nghịch quá trời
nó đứng trên cao cười tít
đái qua đầu bạn, đầu tôi…

ở đâu con người thiếu nước
đến đây cầu ước phúc lành
ở đâu con người bất hạnh
đến đây cầu lộc cầu vinh…

Mỗi năm một ngày Cu Đái
Đái toàn bia Bỉ đắt tiền
Mùi bia làm say thế giới
Sâu bia sâu rượu ngả nghiêng
chụp ảnh với thằng cu Đái
thật vui không phải trả tiền!

cu Đái to, cu Đái nhỏ
nghìn năm chẳng chịu mặc quần
cu Đái đã thành biểu tượng
vĩnh hằng sự sống trần gian…
(Tượng thằng Cu Đái)

Cái giọng giễu nhại như là bẩm sinh của những nhà thơ Xứ Nghệ càng đậm đặc trong thơ Nguyễn Trọng Tạo khi anh đã lựa chọn được thể đồng dao đắc địa cho phong cách và giọng điệu thơ mình. Chọn xong đồng dao, Nguyễn Trọng Tạo đã chọn xong cho mình một vương quốc, mà ở đó, anh tuỳ nghi tung hoành, cười cợt, giễu nhại và mặc sức buồn đau! Không hiểu sao, cứ vấp vào một bài đồng dao hiện đại của Nguyễn Trọng Tạo, tôi lại luôn liên tưởng tới bài đồng dao tôi thuộc từ thuở ấu rhơ, khi cùng các chị, các anh tôi, chơi Thả đỉa ba ba ở cái sân gạch rộng mênh mông nơi quê nhà. Nguyên văn bài đồng dao ấy thế này, chắc nhiều người còn nhớ: Thả đỉa ba ba/ Chớ bắt liền bà/ Phải tội liền ông/ Cơm trắng như bông/ Gạo thuyền như nước/ Đổ mắm đổ muối/ đổ chuối hạt tiêu/ Đổ niêu cứt gà/ Đổ phải nhà nào/ Nhà ấy phải chịu!

Ngày nhỏ, nhập tâm thế thì cứ thế mà nghêu ngao, đâu có hiểu lý lẽ gì trong những câu đồng dao kia, hiểu gì đến chuyện chớ bắt liền bà phải tội liền ông, biết gì cái chuyện đổ niêu cứt gà, đổ vào nhà nào, nhà ấy phải chịu?! Lớn lên, đọc sách mới thấy cái triết lý dân giã kia sao mà trùng khớp với những câu thơ đầy màu sắc triết học của Nguyễn Gia Thiều tiên sinh:

Cái quay búng sẵn trên trời
Mờ mờ nhân ảnh như người đi đêm!

Ta là cái gì trong cái thế giới mờ mờ nhân ảnh này, hỡi thi sĩ Nguyễn Trọng Tạo? Và dường như Nguyễn Trọng Tạo cũng có thường trực một câu hỏi lớn trên đây, khi Đồng dao cho người lớn bỗng vắt sang Thế giới không còn trăng, nó đã thế này:

Anh Rock một đêm về mềm thân xác
nhớ bài đồng dao thuở nào em hát

anh Rock một đời hoa thành quả đắng
từng giọt chiến tranh chảy dòng máu trắng
ai đem rao bán vinh quang rẻ tiền
anh mua giá đắt một mùa lãng quên.
(Đồng dao cho bạn)

Ôi, cái mùa lãng quên kia, ta đã từng phải mua bằng máu, những dòng máu xanh chảy dọc thân hình châu thổ ( Nguyễn Thụy Kha), vậy mà bây giờ, phải đem rao bán với giá rẻ ư? Có rẻ như chiếc lá này không?

Tiếng lá rơi nặng như một xác người…
…Lá không phải là anh
Lá không phải là tôi
Lá đã hát
Đã đau
Đã khóc
Lá đông vui đơn độc
Và lá rơi nặng như một xác người
Tôi khâm liệm trong tấm khăn mây xám
rồi chôn lá vào hồn tôi thăm thẳm…
(Lá)

Thế đấy, với thi sĩ mang trong mình dòng máu trực hệ của Thượng Đế thì từ cười cợt, giễu nhại đến buồn đau thăm thẳm chỉ cách nhau một sợi tóc mà thôi! Và thi sĩ đinh ninh, với thứ vũ khí mong manh ấy, những câu thơ nhẹ như bấc, nặng như chì ấy, chàng có thể cứu được vầng trăng kia, cứu được vẻ đẹp kia, để nhân loại vĩnh viễn không rơi vào tăm tối!

Thật là một ý tưởng điên rồ! Đáng khâm phục và kính trọng thay!
May thay, nhân loại chưa tuyệt chủng loài Donkihote!

Nhà thơ Nguyễn Trọng Tạo được bạn bè thường gọi “kẻ ham chơi”. Ông từng được biết đến là một người đa tài với các danh xưng nhà thơ, nhạc sĩ, họa sĩ… Nhắc đến thơ ca phải kể đến các tập: Đồng dao cho người lớn, Thư trên máy chữ và tản mạn thời tôi sống, Thế giới không còn trăng… Nhạc thì Làng quan họ quê tôi (phổ thơ Phan Hách), Khúc hát sông quê (phổ thơ Lê Huy Mậu)… Về họa thì có Cờ thơ được chính thức sử dụng trong các Ngày thơ Việt Nam cùng với việc thiết kế hàng trăm bìa sách của đồng nghiệp. Ngoài ra, Nguyễn Trọng Tạo còn có nhiều bài phê bình văn học đáng chú ý, ông cũng là người phát hiện và nâng đỡ nhiều cây bút trẻ đến với thơ. Nguyễn Trọng Tạo quan niệm về thơ: Thơ gần với nước mắt hơn là tiếng cười, gần với khổ đau hơn là reo hát, gần với sẻ chia hơn là chiếm đoạt, gần với chiến thắng mình hơn là răn người.

Đánh giá về thơ của Nguyễn Trọng Tạo, nhà văn Nguyễn Thuỵ Kha cho rằng: “Qua nửa thập niên phiêu bạt giang hồ lãng tử, Tạo lập gia đình và một thời định cư tại Huế. Những năm tháng “sông Hương hóa rượu ta đến uống/ ta tỉnh đền đài ngả nghiêng say” cùng bạn bè Huế, nói như Tạo: “Sông Hương và Huế đã ném vào thơ tôi một vốc sương mù”. “Người ham chơi” Nguyễn Trọng Tạo đã cho ra hàng loạt tác phẩm thơ “Sóng Thủy tinh”, “Gửi người không quen”, “Thư trên máy chữ và Tản mạn thời tôi sống”, và đặc biệt nhất là “Đồng dao cho người lớn” tung ra cái nhịp chẵn trì tục như một cách tân phương Đông làm ngỡ ngàng những người làm thơ, đọc thơ vốn quen nếp cũ”.

Còn nhà lý luận phê bình Nguyễn Đăng Điệp thì: “Thơ anh là những khúc hát ngân lên từ cõi nhớ của một kẻ nhà quê lưu lạc. Lưu lạc mà vẫn nhớ mình là nhà quê, là phương Đông chính hiệu…

Với những gì đã có, Nguyễn Trọng Tạo thực sự là người có những đóng góp đáng quý trong quá trình đổi mới thơ ca. Trong những thi phẩm xuất sắc nhất của mình, anh đã ngộ ra được lẽ sống của thơ là sự đổi mới không ngừng. Chính vì thế mà anh trở thành một gương mặt sáng giá trong đội ngũ những nhà thơ mấy thập niên qua”.

Buổi giới thiệu tác phẩm “Nguyễn Trọng Tạo – Thơ và Trường ca” do nhà phê bình Văn Giá dẫn chương trình sẽ kéo dài đến 21h cùng ngày. Ngoài giao lưu cùng tác giả, các nhà văn, nhà thơ, nhà nghiên cứu lý luận phê bình còn có các ca sĩ như một sự gắn kết, hội tụ và chứng minh sự liên tài của Nguyễn Trọng Tạo.

Chương trình được tổ chức với sự phối hợp của Nhà xuất bản Hội Nhà văn Việt Nam và Trung tâm Văn hoá ngôn ngữ Đông Tây.

Hiền Nguyễn